Intento de entender unha aldea de Galicia

Unha señora contemplando o paso do tren pola estación de Oza (Foto Antía López Iglesias)

Oza-Cesuras é unha engurra. Os restos vivos do vivido. Porque se o nome é arquetipo da cousa e todo o Nilo está na palabra Nilo, todo o concello que naceu mediático dunha fusión no 2013 está hoxe na memoria que o habita. Na da señora que espera a noite para ver pasar o tren das 20:11; na do gandeiro que agora é pai pero xa non pode ser gandeiro porque ao campo aquí roubáronlle o futuro; na dun mozo que desiste de ver ‘Chernobyl’ farto da mesma mensaxe: “Fallo na conexión de rede’.

No concello que é unha engurra, tamén física, unha sucesión de vales, regatos e montañas que antes cartografaban os pés na procura dunha romaría e agora xeolocalizan os transportistas de Amazon e os camións cargados de eucaliptos, residen hoxe 5.155 persoas. 120 menos que cando se fundou de novo o Concello hai un lustro. Disque a xente vai morrendo. E outros van marchando, que é outra forma de quedarse a vivir na memoria. Hainos que queren volver. “Volver?” Iso habería que falalo. 

——————

Sandra Barrós (35 anos. A única que reside no Concello de Oza-Cesuras. Todos os días fai 60 quilómetros para ir traballar ao Hospital na Coruña): Se sopesamos os pros e os contras, eu prefiro vivir aquí. Empezando pola tranquilidade.

—Eu pola convivencia familiar. Somos 5.000 habitantes, pero somos todos practicamente familia. (Jerónimo, 40 anos e dous fillos. Hai tres anos marchou por traballo xunto coa súa muller, Elena, funcionaria, a Tenerife. Agora residen en Tarragona. Ambos están a construír unha casa na aldea). Aquí os nenos poden quedar coa veciña, que é como se fose  túa prima. Iso en Tarragona non pasa. 

—Tamén digo (Elena) que se volvésemos agora, cos nenos, igual pensaría en ir vivir na cidade. Por comodidade máis que nada. Para poder levalos ao cine ou ao parque, por exemplo.

SB: Aquí tamén hai parques.

E: Pero hai poucos nenos para que xoguen.

Marcos Delgado (38 anos, soldador, transportista e o que a vida mande. Medrou na aldea de Reboredo, pero agora vive en Cambre coa muller e o fillo. A Marcos non hai lugar no mundo que lle guste máis que a aldea. Menos aínda Cambre). Eu teño un neno de 17 meses e intento traelo todo o que podo. Aquí non hai o tráfico que hai na Coruña e os parques, os parques son iguais en todos lados. 

—J: Pero se es un pouco activo o día a día cos nenos quédase curto, especialmente no inverno. Cando vivíamos en Oza tiñamos que levar o neno ao Pasatempo de Betanzos -o emblemático parque enciclopédico- todos os días. Para socializar con outros nenos aquí é complicado. Ás 11 da maña non ves un neno en todo o Concello!

Parque infantil na aldea de Cuíña, ao que apenas acuden cativos a xogar (Foto Antía López Iglesias)

**************

O ano pasado rexistráronse 20 nacementos en Oza-Cesuras. 10 menos que no 2013. 70 menos que os que sumaban os dous concellos hoxe fusionados en 1980. Son, sobre todo, 76 nacementos menos que defuncións, o que augura -pese ao lixeiro crecemento do último ano gracias ao saldo migratorio- a caída por debaixo do límite dos 5.000 habitantes que dá acceso a unha maior asignación de fondos por parte do Estado. Actualmente Oza-Cesuras ten 5.155 habitantes, fronte aos 5.275 do ano da fusión. “A suma dos dous concellos pasaba pouco por riba dos 5.200 habitantes cando eles mesmos dicían que a viabilidade dun Concello son os 5.000”, apunta a xornalista de La Opinión de A Coruña, Antares Pérez. “E Oza-Cesuras vai pouco a pouco perdendo poboación e achegándose cada vez máis a ese límite, pero cunha extensión agora de 150 km² cando por exemplo A Coruña son 38km². É realmente máis viable xestionar un Concello de gran dimensión e un gran número de pequenos núcleos de poboación dispersos?”

**************

—Sandra Castro (36 anos, medrou na aldea de Cis, na casa familiar. Agora vive e traballa na Coruña) A min encántame a aldea, pero se tes algo que tire por ti. Eu cando me vin vivindo nun piso, sen os cans, non me sentía cómoda e por riba só me xeraba gasto.

—SB: Pois eu vivo nun piso en Oza e estou encantada. E mira que vou todos os días traballar á cidade. Antes falabamos dos contras, e para min está sobre todo o tema do transporte público, porque o autobús está fatal.

—J: E o tren igual. Tes un pola mañá e outro pola tarde. En Sada, por exemplo, teñen un autobús de liña cada 30 minutos, cousa que aquí non temos. 

—MD: Aquí o que é vital e ter coche. Hai 4 buses e 2 trens. Para estar tan cerca da Coruña está moi mal comunicado. 

—B: Fai falla un transporte público máis adaptado, especialmente nas aldeas. Eu vexo por exemplo a miña avoa que quere ir ao médico e ou vai nun taxi ou espera a que a leve algún familiar. Xa sei que non podemos ter un bus dende cada aldea, pero no bus da gardería sobran prazas, quizais poderíanse empregar para as persoas maiores que o precisen.

—J: Porque ademais as pensións que hai aquí son pequenas, da agraria. Á xente non lle dá para vir sempre en taxi ao médico a Oza, que é o seu punto de encontro. Porque aquí a xente ou se ve no velorio ou no sintrom: Contaba o outro día unha veciña que sempre que ía ao médico coincidía con outra señora, pero que había uns días que non sabía nada dela. ‘Non sei que lle pasaría a María que xa fun tres veces ao medico e non a vin’. Ata que un día cruzouse con ela e preguntoulle. ‘E logo que che pasou? E que estiven enferma.

Fálase sempre de que van facer un centro de maiores, pero o que fai falla é algo como o que teñen en Boimorto: un bus que recorre todas as parroquias dúas veces ao día para que a xente poida ir ata o centro da vila a facer recados: ir á ferraxería, á farmacia ou botar a partida.

—J: Aquí con 80 anos como non teñas quen te coide estás apañado. Porque na cidade aínda buscas unha coidadora, pero aquí?

—SC: Pois mira que eu de maior quero vivir nunha aldea.

—MD: É que eu igual de vello preferiría a cidade porque sei que vou precisar de ir máis veces ao médico ou a outros servizos de axuda. Pero agora de novo? A aldea.

—E: Pero por exemplo, se queres ir ao ximnasio xa tes que desprazarte a Betanzos.

—J: Hai un ximnasio en Oza, o que pasa é que pola mañá está pechado. Igual que coas piscinas, agora temos dúas, pero non hai ningunha climatizada. 

—E: E iso que agora con Amazon chega todo á casa. É a bomba para o rural.

—SC: Se tes internet, porque aquí o tema de internet…

**************

Ningún dos integrantes deste faladoiro ten internet na casa (propia ou familiar). Empregan a conexión de datos do seu teléfono móbil para comunicarse, ver vídeos ou navegar pola rede. No centro da vila é frecuente ver aos comerciantes asomarse á porta dos seus negocios ou incluso saír á rúa para completar algunha operación.

Nas aldeas, as principais operadoras do mercado ofertan paquetes mínimos de 10Mb, cando a súa infraestrutura no alcanza en moitas ocasións o mínimo para que funcionen as plataformas de reprodución en streaming. As alternativas de conexión por radio ou satélite apenas contan con implantación por deficiencias no servizo ou polo seu elevado custe. “O slogan do Concello di algo así como ‘un bo sitio para vivir’”, sinala Paco Gallego, traballador dunha empresa de publicidade e redes sociais que se mudou ao Concello hai algo máis dunha década, “pero non di por que o é? Porque un chega pola autoestrada e o que ve son eucaliptos, non o paseo fluvial nin as fervenzas que serían a envexa de calquera outra rexión. Oza dáche cousas que noutros sitios non podes atopar, tranquilidade, posibilidade de plantar a túa colleita, pero ten deficiencias no tema do transporte ou da conexión a internet. Eu cada vez que teño que enviar un vídeo teño que deixalo cargando toda a noite ou aproveitar cando vou á cidade para mandalo”. 

**************

—MD: Pero de verdade ter Netflix é necesario nunha aldea? Igual é que estamos cambiando o modelo de aldea que había antes polo dunha casa con xardín e piscina.

—J: É que os que viven aquí igual xa non son os fillos de aldeán. E mira que eu sempre me sentín orgulloso de ser de aldea. 

—SC: Ou é que a aldea xa non é o que era antes. 

—MD: Os que viven agora aquí son os que veraneaban, os que herdaron unha casa e quedaron. Os que nos criamos na aldea estamos todos fóra.

—SB: Pero tamén está volvendo moita xente. E de todos os que volven, non marcha ningún.

—J: Pero marcharon máis dos que volveron, Sandra. Se marcharon 80, volveron 10. Eu recordo que cando eu viña á escola a Oza eramos 40 na clase e o ano que o meu fillou estudou aquí debían ser 11. 

—MD: Ou mira a nosa aldea, en Reboredo. Cando nos eramos rapaces había 200 persoas alí todos os días para bañarse no río. Había colas de coches. Hoxe na area recreativa -rehabilitada no ano 2010 cun investimento a cargo do proxecto Mandeo de 138.000 euros para limpeza e recuperación da piscina fluvial, pero que hoxe non está apta para o baño a causa da contaminación microbiolóxica- había cinco coches dunha familia que estaba a facer unha comida. Eu teño a sensación de que Oza non avanzou ao ritmo no que avanzaron os tempos. 

—E: Por iso o que dicía eu antes: a xente cando ten fillos, marcha.

—SC: Vanse sobre todo polo traballo. 

—E: Aquí está claro que non hai traballo. Ou vas a Betanzos, que tampouco hai moito, ou a maioría da xente traballa na Coruña. Pero eu vivín aquí dende os 12 anos e meus pais xa daquela ían traballar todos os días á cidade. 

—J: De aquí escapou todo dios. Antes a maioría da xente traballaba na casa, no campo. Nas casas había vacas, pero a nosa xeración non seguiu con iso. 

—MD: Porque 4 vacas non son viables. 

O Sanatorio Antiberculose permanece en estado de abandono (Foto Antía López Iglesias)

**************

“O que ves agora na aldea son prados baleiros. Só na parroquia de Cis había nos 90 tres explotacións leiteiras grandes e moitas pequenas. Hoxe que haberá, tres explotacións en todo o Concello? Unha das causas está no tamaño das parcelas, que son moi pequenas: habería que xuntalas para que as explotacións sexan rendibles. Hoxe para sobrevivir precisas mínimo 80 vacas e nós por exemplo tiñamos 22”, relata Francisco Rocha, quen renunciou a proseguir coa granxa familiar e acabou marchando do Concello. Agora, cun fillo pequeno, devece por volver. “Maila a todos os inconvenientes, que os hai, a falta de servizos, de transporte, a conexión internet ou a imposibilidade da participación cidadá, eu non dubidaría en vir vivir aquí e estou seguro de que o neno estaría encantado. Só hai que ver o feliz que está cando está aquí”. 

“O que falta é emprego. Hai que ir a buscalo fóra porque o que tiñamos aquí, o sector gandeiro, está morrendo. Na nosa casa dos sete irmáns eu era o único que quería seguir coa granxa. E mira que é un traballo que require esforzo, porque hai que estar de luns a domingo, que as vacas non descansan, pero tamén permite ter unha vida tranquila e boa. Pero son necesarias axudas aos novos gandeiros porque ao final se che morre unha vaca, acontece algo como o das vacas locas ou simplemente seguen a baixar o prezo do leite quen paga as consecuencias é o gandeiro. Hai exemplos de sitios como Paderne, onde hai cooperativas que contratan xornaleiros para axudar nas cooperativas e que os gandeiros poidan descansar polo menos un día á semana, que demostran que hai futuro no sector cando se traballa ben”.

**************

—E: E iso que está habendo algo de traballo pola fábrica de biomasa.

—J: Tamén cando foi do polígono de Coirós. Houbo xente que traballaba en Emesa que mercou unha vivenda aquí porque lles saía máis barato.

—MD: Como cando dicían que ía vir a Coca-Cola. Pero despois non é tan barato porque a casa sempre ten reparacións, mantemento…

—SB: A min sáeme máis ben vivir aquí porque o piso é de meu pai e non pago nin hipoteca nin aluguer. Pero para ir a traballar teño que saír 45 minutos antes e gasto dous depósitos máis a peaxe. E mira que hai outras compañeiras do traballo que viven pola zona, pero nunca imos xuntas porque cada unha ten os seus horarios ou queda despois a facer algo na cidade. 

—MD: E que ao final, vós, as dúas Sandras, case sempre que quedades facédelo na cidade. 

—J: Pero é moi habitual. Ao final nós tamén acabamos indo a facer a vida a Betanzos ou a Coruña

—E: E por riba co tema dos nenos tes menos tempo e hai que facelo todo máis rápido: mete os nenos no coche, sácaos, lévaos á Coruña a actividades, vai a Betanzos facer a compra. Aquí tamén hai un super, é verdade, pero se quero algo específico na carnicería, os potitos dos nenos, algunhas cremas ou simplemente algún produto do Mercadona ou do Lidl xa teño que ir a Betanzos. Ou se lle pasa algo aos nenos pola noite, que fago?

—SB: Pero a ver, Betanzos son 8 minutos. 

—MD: Si, estades a magnificar 15 quilómetros

—J: Non, pero é verdade que facer calquera cousa aquí leva máis tempo. E despois que dependes do coche particular para todo. Dende aquí para ir ao hospital na Coruña dependes do teu coche. Ou para o ocio. Está claro que non podemos pretender ter buses directos, pero si un servizo entre as parroquias e despois unha boa conexión con Betanzos e de aí coa Coruña. 

—MD: Xa o falamos antes, aquí é imprescindible ter coche.

**************

Ás 20:11 o tren procedente da Coruña detense medio minuto en Oza dos Ríos. Non sobe nin baixa ninguén. Nin sequera se abren as portas. Xunto á estación, pechada dende hai anos, unha señora agarda ata que marcha o convoi para seguir co seu paseo xunto ás vías. É a única testemuña da viaxe. “É un círculo: xustifican o abandono do servizo pola falta de usuarios, pero non hai usuarios porque non hai servizo. É preciso aumentar as frecuencias e adaptar os horarios -o tren de ida pasa polo Concello sobre as 9:30 e chega á cidade as 10:16-, igual que no caso dos buses. Se a xente ten que entrar a traballar ás 8 da mañá que sentido ten que o autobús pase por aquí ás 8:10?”, cuestiona Estefanía Busto, responsable local do BNG.  

Fronte ao modelo das beirarrúas inconexas e o coche particular, repítense ideas de sendas peonís, autobuses intramunicipais e conexións ferroviarias que permitan acudir á universidade ou ao traballo na cidade. “Co que hai agora para ir estudar a Coruña tardas 4 horas ao día”.

**************

—J: Eu porque teño moita morriña, pero sendo realistas este non é a vila coa mellor calidade de vida. Eu véxoo agora en Tarragona, que vivimos nun de 5.000 habitantes e temos un carril bici de 10 quilómetros ou subimos ao tren coas bicicletas e podemos ir de ruta cos nenos. Hai restaurantes chinos, turcos. Iso aquí é impensable. 

—SB: Pero non se pode comparar isto con aquilo. 

—J: Por que non? Aquí temos un potencial enorme, pero non se explota. Sendo unha localidade dos mesmos habitantes, alí hai de todo e no verán multiplícase por catro a poboación. Pero para iso hai que estar preparado: hai que limpar os rueiros, poñer aparcadoiros vixiados, zonas para bicicletas, non só beirarrúas, senón un carril propio para que a xente poida camiñar ou ir en bicicleta dun lado a outro. É co potencial gastronómico que temos aquí…

—MD: Aquí pola comida non será.

—J: Non, pero hai máis cousas. Por exemplo, os cativos queren un wifi. O noso –que adoece por un chourizo con patacas que “xa vén”, berran dende a cociña do restaurante Moderno- quere xogar cos primos ou cos amigos online e non pode. 

—MD: Pero todo é por desleixo institucional.

—J: Si, si. Porque nós como cidadáns non o esiximos. Dáse a circunstancia de que aquí a xente que vive é vella e as necesidades que se atenden son as que eles piden, pero tamén é verdade que os novos non loitamos. Criticamos, si, pero despois non propoñemos unha alternativa.

—MD: Mira, coa fusión fixéronse máis beirarrúas e máis farois. 

—SB: É que a fusión non serviu para nada. 

—MD: Para nada de nada. O que deberían ter feito é unha fusión entre 5 ou 6 concellos da zona. Ou compartir os servizos. 

**************

Arredor da fusión de Oza e Cesuras sucedeu unha triloxía de tropezóns urbanísticos que marcaron o seu camiño. En 2011, Pablo González Cacheiro chegou á alcaldía de Oza dos Ríos despois de que o seu sogro, José Peón, renunciase tras ser condenado a un ano de inhabilitación pola Audiencia Provincial por negarse a demoler unha nave ilegal. Mais dende o seu posto como edil, que nunca deixou, e como asesor do PP na Deputación, Peón foi un dos grandes defensores da fusión. O seu homólogo en Cesuras, Julian Lucas, dimitiu por sorpresa en maio de 2013, poucos meses antes de concretarse a fusión, alegando o desgaste sufrido naqueles meses. Semanas despois desvelouse unha sentenza de 2012 dunha condena por estafa nun negocio inmobiliario. Xa como alcalde do novo Concello, Gónzalez Cacheiro, ten o seu particular preito urbanístico coa construción dun centro social en chan rústico que a Xunta vén de ordenar demoler polas irregularidades na tramitación do proxecto. 

“Para que se fixo a fusión?”, pregunta a xornalista Anteres Pérez, que leva sete anos contando o que acontece na comarca. “Para ter ordenanzas duplicadas, dúas sedes administrativas, dous centros de saúde, dous colexios ou dous plans urbanísticos -en Cesuras rixen as normas de 1997 e en Oza o plan xeral de 2001-? Non sei exactamente que se perseguía coa fusión porque non mudou en nada a vida dos veciños. Xa o discurso dos alcaldes durante todo o proceso era que nada ía cambiar: foi unha fusión que se fixo coa promesa de que todo ía seguir igual. Colleron dous concellos da mesma cor política e nin o levaron nos programas electorais nin se anunciou aos veciños antes. De feito soubérono vendo a Feijóo na televisión no debate de investidura. Non houbo consulta para isto, pero o alcalde anunciou despois que ía facer un referendo sobre a cor dos farois. Pódese consultar iso e non a fusión? Aínda así o máis sorprendente foi que o plan de viabilidade se xustificaba non con actuacións políticas senón coa planta da loxística da Coca-Cola ou con outras inversións que ou ben xa estaban proxectadas de antes ou que ao final nin se van facer”. No Portal de Transparencia do Concello non hai información sobre estes nin sobre ningún outro proxecto. De feito non hai nin un só documento.

**************

—E: O primeiro que teñen que poñer son servizos, porque se non hai servizos a xente non vén. E non me refiro a que poñan un cine, senón a que vivir aquí sexa cómodo e accesible. A que, como dicía antes, se lles pasa algo aos nenos pola noite -nos meses de verán tamén durante as vacacións da pediatra que atende á veciñanza de Abegondo, Oza e Cesuras- non teña que facer 15 quilómetros co meu coche para ir ao medico.

—SB: Pola comodidade todo o mundo di que quere ir á cidade, pensan que a aldea non é un bo sitio para vivir, e eu recoñezo que pode ser incómodo para algunhas cousas, pero tamén as hai na cidade: ou o tráfico e a zona azul para aparcar non o son? Aquí por exemplo o pan ou pescado lévancho á casa. 

—J: É verdade, aquí chamas o carniceiro e lévacho. Pero tamén porque a panadería ou a carnicería están a 5 quilómetros da túa casa. Tamén é certo que as opcións de ocio ou todo o que ten que ver cos nenos son máis limitadas. Por exemplo coas actividades extraescolares, que non hai máis aló das seis. Se un traballa ata as 8 da tarde, que fas?

—E: Ou o tema da biblioteca, que non hai. Para min a aldea é perfecta para a fin de semana ou as vacacións, pero durante a semana penso que te limita porque ou lles pechas portas aos teus fillos ou sacrifícaste a levalos todo o tempo á cidade. E despois cando empecen a saír pola noite….

—SC: Igual é que o que queremos é vivir na aldea, pero coas comodidades da cidade. 

—SB: É os nenos de agora na aldea teñen máis comodidades das que tiñamos nós.

—E: Pero tamén máis necesidades. Nós non necesitabamos un iPhone. Aquí no inverno a vida é casa, cole, cama. Non hai máis. E ti mira, cantos nenos van quedar a vivir este inverno na aldea?

Foto do Sanatorio Antiberculose deseñado por Rafael González Villar e que nunca chegou a entrar en servizo (Antía López Iglesias)

Reportaxe publicado en Luzes

Fotografía: Antía López Iglesias

Written By
More from Pablo L. Orosa

O Gran Rexeitamento

A esta alturas xa escoitarían todos os análises posibles. Os do No...
Read More

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *