Sudán do Sur: O desalento duns ollos azuis

Os homes aos que lles arrincan o futuro quédanlles os ollos abertos. Azuis. Dun azul tan intenso que se confunde co horizonte. Porque os homes que perderon o futuro non poden deixar de buscar. Alí, na liña última, procuran o que lles arrebataron. Unha filla. Uns beizos. Toda unha vida. A Hamiz, os ollos máis azuis que chegaron de Sudán do Sur, rouboullo todo a guerra. “Que se imaxino o meu futuro? Só algunhas veces”. O máis do tempo os ollos abertos non son quen de ver nada.

A segunda das mulleres de Hamiz, a única que sobreviviu á guerra, non lle quita ollo. Leva demasiadas noites ao seu carón, escoitándoo fuxir dos inimigos. Dos reais e dos imaxinarios. Porque dende que chegou a guerra ás súas vidas ningún dos dous volveu descansar. A el perségueno as pantasmas. Ela perségueas por el. “Hai noites que non consigo durmir. Soño que me buscan, que me disparan….”. Hai noites nas que salta da cama e corre a agocharse entre os arbustos. Tal e como fixo cando albiscou aos rebeldes.

Ata aquí, ata este lado do horizonte que xa é Uganda, levan meses chegando riadas de xente. Unha media de 600 ao día. “Houbo momentos -durante a primavera- con picos de ata 4.000 persoas diarias”, subliña Solomon Osakan, responsable da oficina do Primeiro Ministro para os refuxiados en Arua, a rexión fronteiriza con Sudán do Sur. Uns, coma Hamiz, foxen dos rebeldes fieis ao líder nuer Riek Machar. Os máis fano da brutalidade dos soldados dinkas do presidente de Salva Kiir. No fondo, testemuña Simon, un mozo que trouxo consigo un paraugas, un maletín e unha mini-cadea, non hai diferenza algunha: “O Goberno? Os rebeldes? Non sei quen foron os que nos atacaron, pero fixérono varias veces. Nos só eramos civís”, vocifera. Baixiño.

Debuxada habitualmente como unha disputa étnica, a de Sudán do Sur é, como case todas as guerras, un conflito polos recursos naturais. E unha gran industria: segundo unha investigación da organización The Sentry, fundada polo actor George Clooney e o activista humanitario John Prendergast, os líderes do país, tanto o presidente Kiir como o líder nuer Machar, “están a sacar proveito da guerra” enriquecéndose grazas a un escuro conglomerado no que participan bancos, traficantes de armas, multinacionais do petróleo e da minería.

Apenas hai cifras fiables sobre o número de vítimas dun enfrontamento que comezou en decembro de 2013, dous anos despois da independencia dos dominios árabes do norte, pero a propia ONU alertou recentemente que o país atópase nun “proceso de limpeza étnica” que trae á memoria o ocorrido en Ruanda en 1994. “Os dinkas están tolos. Non queren que teñamos traballo, quéreno todo para eles”, afirma unha muller de media idade que fai algo máis dun ano decidiu cruzar a fronteira despois de que prendesen lume á súa aldea. Varios dos seus irmáns faleceron aquel día. “Os dinkas masacran á xente como a animais”.

As denuncias sucédense nas rexións do Alto Nilo e no oeste de Bah ao Gazal, aínda que foi a localidade de Yei, situada 150 quilómetros ao sur de Yuba e a pouco máis de 200 da fronteira con Uganda, onde se certificaron as maiores atrocidades: entre xullo de 2016 e o pasado xaneiro producíronse, segundo a ONU, “bombardeos indiscriminados contra civís, asasinatos dirixidos, saqueos, incendios premeditados de propiedades civís e violencia sexual contra mulleres e pícaras, incluídas moitas que fuxían desa violencia”.

A fame mata máis que as balas

De Yei, a xente escapa por medo, mais tamén por fame. Máis de tres anos de conflito, deixaron miles de hectáreas de terra agrícola arrasadas, perdas enormes de gando e ferramentas de labor, así como problemas co abastecemento de auga. A inflación, de ata o 800%, fai que os que aínda non abandonaron o país, incluídos os case dous millóns de desprazados internos, teñan graves problemas para acceder a comida. “Dentro de Sudán do Sur, a situación de seguridade alimentaria e nutricional é precaria, a produción de alimentos e os mercados víronse interrompidos polo conflito, reducindo drasticamente a dispoñibilidade de alimentos”, sinala unha portavoz do Programa Mundial de Alimentos (WFP), Lydia Wamala.

Aínda que a fame que fora declarada o pasado febreiro nos condados de Ler e Mayandit foi rebaixada, a inseguridade alimentaria aumentou ao seu máximo nivel no país, afectando xa a seis millóns de persoas: a día de hoxe 55.000 persoas están en risco inminente de morrer de fame se non se mantén a axuda humanitaria que reciben. O problema, apunta unha fonte humanitaria que prefire non ser identificada, é que en certas zonas do país, especialmente en Malakal, no Alto Nilo, o acceso das organizacións internacionais é imposible por mor dos combates. A fame como ferramenta de guerra. O que agocha Malakal, a rexión na que se concentran a meirande parte dos recursos petrolíferos do país, é unha traxedia da que o mundo aínda non está a escoitar falar.

“A crise en Sudán do Sur”, sentencia o responsable rexional de comunicación de UNICEF, James Elder, “está resultando absolutamente devastadora para os nenos. Dentro do país máis de 275.000 cativos están gravemente desnutridos e tres cuartas partes da poboación infantil está fóra do sistema educativo ¡a maior taxa do mundo! No medio de todo iso, máis dun millón de nenos está a fuxir: un de cada cinco nenos foi obrigado a deixar a súa casa”.

Dous horizontes separados por un río

Fai catro anos, en decembro de 2013, o de Sudán do Sur era o horizonte máis coruscante do universo. Os ollos de Hamiz, tan azuis, alcanzaban a distinguir un futuro para os seus: 15 fillos e dúas esposas. Impulsado polo cru extraído no Alto Nilo -aínda que comercializado a través dos oleodutos do norte-, a economía do país aumentaba a taxas do 35% e os expertos citaban a Sudán do Sur como o Estado que máis crecía do mundo. A vida parecía que por fin ía mellorar. Mais todo, o horizonte e os ollos de Hamiz, comezaron a entornarse naquel mesmo decembro, cando o presidente de Salva Kiir, de etnia dinka, denunciou un intento de vez de estado urdido polo seu vicepresidente, o nuer Riek Machar: a desaparición de inimigo ulterior, os árabes do norte, destapou as cuitas internas ata entón temperadas polos desexos de independencia.

En apenas uns meses, a batalla fratricida deixou tras de si máis de 50.000 vítimas mortais. A presión internacional e a mediación da Unión Africana logrou, en agosto de 2015, deter os enfrontamentos. Menos dun ano despois, en xullo de 2016, o Goberno de coalición saltou polo aire e o conflito entrou nunha deriva de violencia desmesurada que trae á cabeza os ecos do acontecido en Ruanda: “Alí”, en Sudán do Sur, “están matando a moita xente. Incluso aos civís”, relata Yoyce. Atrás, en Yei, quedaron os animais e o fogar. “Algún día”, asegura, “volverei” por eles.

Chegar ata aquí, ata este ponte de madeira que separa dous horizontes que son o mesmo pero non deixan de soar distintos, tomoulle a Yoyce algo máis dunha semana. Douscentos quilómetros convertidos nunha rateira: soldados que esquilman; soldados que matan; soldados que violan. Aínda non son as 9 da mañá, e o caderno no que Tom anota os datos dos refuxiados que coma Yoyce acaban de cruzar a fronteira ugandesa suma xa 27 nomes. “Serán máis dun cento ao final do día”. As últimas en chegar son cinco mulleres. Tres de elas apenas unhas cativas. Dos 994.642 refuxiados sursudaneses acollidos por Uganda ata o 31 de xullo, o 85% son mulleres e nenos. “Os homes”, relatará horas máis tarde un dos traballadores de Médicos Sin Fronteras (MSF) no campo de Imvepi, “traen as familias ata aquí, pero despois volven a Sudán do Sur a loitar”.

“Estannos a matar. Lévanse ata os animais”, lamenta Moses, desesperado por ver á súa muller e os seus tres fillos tras cruzar a fronteira. Saíron xuntos de Yei, pero el quedou atrás cargando coas pertenzas de toda unha vida: unha bicicleta e dúas maletas raídas cargadas con algo de roupa. O comando Mourinho, tres soldados ugandeses fanáticos do adestrador portugués, non perden de vista da conversa. Tampouco o que acontece do outro lado do río. Alén do horizonte que xa é Sudán do Sur un rapaz, non máis de vinte anos, pasea dun lado ao outro co seu AK-47 colgado do ombreiro.

-“Non podedes cruzar. Hoxe non hai charla con mzungus -como se coñece nesta rexión aos occidentais caucásicos-“, responde cando nos achegamos.

Os seus compañeiros do Sudan People’s Liberation Movement/Army-In Opposition (SPLM/A-IO) liderado por Machar acudiron a unha misión e o mozo non pode deixar de vixiar o seu posto. “Por iso non quere falar hoxe”, aclara Steven, o xefe do servizo de seguridade ugandesa nesta zona fronteiriza controlada polos rebeldes. Os combates están apenas a dous quilómetros e de cando en vez o ruído dunha avioneta interrompe a conversa. Pese a todo, os militares ugandeses están tranquilos. “Aquí non hai problemas, coñecémolos a todos. Só esperemos que non calculen mal”, chancea Steven mentres busca no ceo o rastro refulxente da aeronave.

O camión disposto polo Goberno para trasladar as pertenzas dos refuxiados ata o centro de rexistro de Kuluba está xa listo para partir. Ao fondo, polo camiño poeirento que escapa da guerra, distínguese o camiñar canso dunha decena de persoas. Dous varóns veñen empuxando cadansúas bicicletas. Un pequeno carga cun bidón de auga xa baleiro. Outra muller cun tronco de leña. O resto cargan con roupa, galiñas e bebés.

-“Nesta zona, cos rebeldes, non tivemos ningún problema”, asegura un dos homes mentres recupera folgos. “É que a maioría son os seus parentes”, aclara Steven cando este marcha. A maioría dos que chegan ata este lado do horizonte proceden de Yei.

O refuxio ugandés, a piques de estoupar

Tras algo máis de media hora de traxecto por unha estrada repleta de fochas, os xa case medio centenar de refuxiados arriban ao centro de Kuluba. Alí xa hai varios centenares máis esperando. Tamén un prato de avea e fabas. “De meu marido fai semanas que non sei nada. Quedou en Yuba. Eu vivía con seu pai, pero está demasiado vello para moverse. El preferiu quedar. Morrer alí. Eu só quero ir a un lugar seguro para que a nena estea a salvo”, explica Gladys, mentres ofrece algo de auga e unhas galletas proporcionadas por ACNUR á pequena Clya.

O último autobús cara a Imvepi sae ás 13:00 horas. Moses, Simon, Gladys e Clya xa están a bordo. En apenas uns meses, o campo, o decimo terceiro instalado en Uganda, excedeu a súa capacidade con máis de 120.000 residentes e desde o pasado 31 de xullo xa non admite novas chegadas. A poucos quilómetros de alí, Bidi Bidi, o segundo campo de refuxiados máis grande do mundo, está xa tamén por encima da súa capacidade: en total, Uganda acolle a máis dun millón de refuxiados, máis da metade de todos os fuxidos de Sudán do Sur. A diferenza doutros países onde os refuxiados permanecen confinados en campos e non poden traballar legalmente, Uganda ofrece aos refuxiados a oportunidade dunha nova vida: entréganlles un pequeno terreo para levantar a súa vivenda -cuxa propiedade volve ao Estado cando deixan o país-, contan con liberdade de movementos e dereito ao traballo, así como acceso aos servizos básicos de educación primaria e asistencia médica. “Estamos pensando en darlles un pedazo de terra tamén para que cultiven”, afirma o responsable da sección en Arua. Mais esta política de portas abertas, tan gabada pola comunidade internacional, comeza a agrearse: na cidade fronteiriza de Lamwo algúns veciños opóñense á chegada de máis sursudaneses e nos arredores dos campos Imvepi e Bidi Bidi rexistráronse xa os primeiros enfrontamentos. En Uganda, onde a meirande parte de poboación sobrevive tamén no cantil da pobreza, algúns políticos tamén aguzan o discurso excluínte ante a escaseza de recursos.

“Uganda está cumprindo as súas obrigacións internacionais cos refuxiados malia a presión creada por un fluxo migratorio sen precedentes. Aínda que é un modelo a seguir, será moi difícil para o país continuar coas súas políticas progresistas sen o apoio da comunidade internacional”, sentencia a portavoz de WPF. Polo de agora, o encontro solidario celebrado en Kampala o pasado xuño apenas logrou o compromiso de investir 358,2 millóns de dólares en asistencia humanitaria nos próximos anos, cando a cifra requirida excedía os 2.000 millóns. Tal e como advertía entón a responsable de Amnistía Internacional no Corno de África, Sarah Jackson, resulta urxente un cambio xeopolítico que mude a situación actual: “O triste fito do millón de refuxiados debe servir como unha chamada de atención á comunidade internacional sobre a necesidade de máis axuda. Sen unha solución ao conflito en Sudán do Sur á vista, os refuxiados continuarán fuxindo e a crise humanitaria non fará máis que crecer”. E con ela ponse en risco o acubillo que ofrece Uganda.

“Estamos nun momento crítico. Uganda non pode afrontar soa a maior crise de refuxiados en África”, alertaba xa en marzo o Alto Comisionado das Nacións Unidas para os Refuxiados, Filippo Grandi. Os fondos actuais apenas alcanza o 34% do orzamento requirido e as organizacións humanitarias xa tiveron que recortar algunhas axudas: a ración mensual de fariña de maínzo pasou, segundo o relato dalgunhas familias, de 15 a 1,5 quilos por persoa. “Levamos aquí varios días e non hai comida”, berra un mozo que se fai chamar Obama desde unha fila do campo de Imvepi da que sobresaen unha ringleira de mans estiradas e de cuncas baleiras: a taxa de desnutrición entre os menores de 5 anos alcanza nalgúns dos campos de refuxiados do país o 14,2%, apenas a unhas décimas do que a Organización Mundial da Saúde (OMS) cualificaría como situación crítica.

As instantáneas dos cativos cos osos a piques de rachar a pel crávanse na memoria. Creban as conciencias. Cada día son polo menos media ducia os pequenos con graves signos de desnutrición que chegan ata o centro de recepción de refuxiados. A Dancan Owino, responsable do programa de MSF en Imvepi, non pode esquecelos. “Houbo un caso”, recorda, na que a nena “pesaba pouco máis dun quilo”. É o único momento do día no que se lle engurra o sorriso. A esta hora hai xa unha vintena de pequenos agardando para recibir o tratamento de choque: unha galleta fortificada e unha pesada. Dancan saca unha das nais da fila. “Non tiña que darlle de comer…”. Non fai falla pesala para saber que a cativa, 2 anos e 11 meses, encóntrase nun estado paupérrimo. “Pero vai sobrevivir. É unha nena moi forte”, asegura Dancan para convencer a nai. Quizais para convencerse a el tamén. No pequeno dispensario, a carón do centro de MSF, entréganlle un paquete de Plumpy Sup, un suplemento alimenticio especialmente deseñado para estes casos. “Habitualmente, se o toman tres veces ao día durante unha semana recupéranse ben”, sentencia. Vencer á malaria xa vai ser outra batalla.

Os futuros roubados

Tres autobuses procedentes de Kuluba chegan á vez. Unha sucesión de corpos enfraquecidos é conducida ao centro de saúde improvisado por MSF na entrada do campo. Algúns pequenos choran. Outros avanzan en silencio. Xa non lles quedan bágoas. O proceso, polo que pasan unha media de 600 persoas ao día, é rápido: primeiro a desparasitación, despois as vacinas e as vitaminas. “A maioría das persoas que chegan aquí son mulleres e nenos. Moitos teñen traumas: foron abusados, presenciado asasinatos a sangue fría. Teñen medo”, apunta Loreine, unha das responsables da clínica.

Ese medo, o medo que nace das guerras, non se cura. “O horror de ver morrer” vainos acompañar para sempre. Porque os equipos de asistencia poden curar as feridas, combater o legado da violencia sexual -máis de 190 casos de violacións atendidas entre maio e xullo- e mesmo deter os embarazos non desexados. Pero as dores da mente, esas non son doadas de cicatrizar. “O máis difícil”, engade Stella, outra das traballadoras do centro, “son os problemas psicolóxicos”. As nenas que non queren falar. Os homes que non poden durmir.

-“E vostede como imaxina o seu futuro?”, pregunta Christine, unha das psicólogas que recibe aos recen chegados.

Hamiz, os ollos azuis de Hamiz, non imaxinan ningún futuro. Polo menos non hoxe. Eu o futuro só o “imaxino algunhas veces”. O máis do tempo o futuro queda suspendido, perdido na liña última do horizonte.

Reportaxe publicado na revista Luzes

Written By
More from Pablo L. Orosa

O día en que me convertín no vello que prometín que nunca sería

Non era o primeiro aviso. Na carnizaría xa me cederan o paso....
Read More

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *