Na sombra da cidade: A Coruña é un barrio de Castro

Na sombra das cidades, entro as mareas que asolagan montañas e os outeiros brancos das lavandeiras, agroma a identidade do noso. As “voces baixas”. A das mulleres que trouxeron o fútbol feminino a este lado da ribeira, a dos porcos de carreiras, a dos Gardas Mouros que non eran mouros senón veciños de Castro ou a das fontes que non secan por máis que os señoritos do cemento se empeñen en tapar o sol que alumea a vida feiticeira das aldeas do urbano.

Ás cidades sombra, ese subterfuxio acuñado a principios de século polo autor Robert Neuwirth para definir as barriadas húmidas que proliferan a carón das grandes metrópoles do mundo, están a desprazarse neste mesmo minuto 180 persoas dende áreas rurais. Outras 180 terano feito antes de rematar esta reportaxe. Un éxodo sereno, de trolebús máis que de patera, ao que non lle prestan as fotografías de revista. A memoria propia como patria única da fuxida da infancia.

En Galicia, de natural minifundista e emigrante, non hai cifras dos fugados nin cidades sombra coas que nomear os excesos da modernidade. Mais as nosas cidades non serían o que son sen esa parte de nós que chegou dende a aldea. “A Coruña é tamén un resumo de toda Galiza. O mapa pangalaico está no plano da cidade. Moitos dos Castros viñeron da Mariña e da Terra Chá. Moitos de Valdeorras pararon nos Mallos e na Coiramia. A Costa da Morte e Bergantiños viven na Agra do Orzán. O tópico escuro insiste na fronteira entre o rural e o urbano. Os coruñeses sabemos ben da súa mentira. Porque todos temos un parente na aldea e á aldea acudimos o día da festa”, escribe Xurxo Souto no seu libro Contos da Coruña recentemente reeditado.

Aínda que a maioría destes emigrantes foron engulidos pola pulsión enladrilladora da urbe, quedan tascas e redutos nos que redescubrir esta outra forma de mirar o mundo. A nosa. Queda Feáns, Castro de Elviña, As Xubias co seu refuxio para mariñeiros de A Toquera, as hortas dos Castros, Bens, o Portiño ou a Silva. “Aquí coñecémonos todos. Saudámonos pola rúa (…) En vez de levantarte coas gaivotas e o ruído, escóitanse paxariños. A paz que hai aquí non a hai na cidade”, relata Omar Rabuñal, artista do audiovisual que pese a mudarse fai xa anos para a rúa da Estrela, epicentro gastronómico da Coruña, non perde oportunidade de volver ó seu Feáns natal.

Porque para el estar en Feáns, a terra das lavandeiras que tinguían de branco os prados para atender os mandados dos señoritos da cidade, non é mesmo que estar na Coruña. “Feáns non é un barrio da Coruña. É unha aldea”. E nas aldeas a xente busca os ovos nos galiñeiros e non nos supermercados. Ese xeito tan propio de mirar explica por que aquí deulles por ensinarlle a correr ós porcos.

-“¡O cochocross!”,  rememora entre sorrisos o ilustre de Feáns.

Estaba seu pai metido na comisión de festas a remates dos 90 cando se lles ocorreu a idea. ¿Por que non argallar unha carreira de porcos? Aquilo foi un éxito. Xente de toda a bisbarra, a Coruña enteira incluída, encheu o antigo campo de fútbol para ver aquel acontecemento histórico. ¡Os porcos corrían como cabalos!

O inverno seguinte, o do 98, empezaron a adestralos en febreiro: os carreiros da aldea convertéronse nas pistas senlleiras de atletismo porcino e as de Feáns volveron ser de novo as festas máis sonadas da comarca. Mais pouco a pouco a zona sucumbiu ó expansionismo desapiadado do cemento. Á trasfega diaria dos vehículos de alta gama cara os centros privados instalados no outeiro da vila engadiuse o eco metálico das bulldozer que ían converter a corticeira da aldea no penúltimo novo barrio da cidade: O novo Mesoiro, que máis que en Mesoiro está en Feáns aínda que isto pouco lle importe ós adventicios.

“Foi unha pura especulación”, repite Rabuñal a quen o queira escoitar.

A zona encheuse de xente e de coches, mais esquecéronse os saúdos agarimosos, os galiñeiros  e o cochocross. Foi como se a Feáns lle arrincaran, co selo de expropiación, unha parte de si.

Na outra aba da montaña, en San Vicente de Elviña, a maior das parroquias do antigo concello de Oza, entre o mar das Xubias e o de San Roque, saben moito de expropiacións. “Moito”, sentencia Carmelo Seoane, quen foi caddy de Franco por 125 pesetas no tempo dos espolios. En menos de 70 anos, ordenáronse oito disposicións forzosas de territorio: expropiacións para a fábrica de armas, a Vedra, a Fertiberia, a Universidade, a investigación do Castro de Elviña, a Terceira Ronda, Someso e o Ofimático. Foron vítimas dunha voracidade “urbanística enorme” cunha “ocupación do territorio excesiva”, resume o enxeñeiro agrónomo Ramón López Verdini. Foi tal a gula do cemento que ata a don José, o párroco de San Vicente ocorréuselle engadirlle unha cocheira á igrexa do século XII para protexer da humidade da noite o seu Seat 124.

Experimentou a aldea máis senlleira da Coruña a versión máis viciosa da España do ladrillo. Mentres os veciños apenas podían renovar as súas propiedades por mor das restricións urbanísticas, os construtores chegados primeiro de Sarria e despois de todo o Estado levantaron edificios enteiros convertidos hoxe en exitosos negocios inmobiliarios de renda para estudantes. Nestes días, entre as vivendas de planta baixa e a finca da señorita asoman no Castro locais de masaxes e tendas de reprografía. “Aquí o que pasou foi que non nos deixaron construír”. Pouco a pouco os mozos foron marchando e “os vellos morrendo”, rememora Carlos López, nostálxico de aqueles anos nos que había cinco tabernas entre as casas de abaixo e outras cinco arriba e a verbena resolvía a rivalidade cos sons de dúas orquestras e as luces do fogos traídos dos Rocha.

Os de San Vicente de Elviña nunca se sentiron parte da Coruña. “Nos sempre dicimos que imos á Coruña”, apuntan Carlos e Carmelo, irmáns de gargalladas orgullosas. Porque aínda que non sexan familia de sangue, todos aquí comparten algo máis importante: un mesmo xeito de entender a vida. Hai música, a música dos acordeóns da Orquesta Mallo, contos e un progresismo histórico. Foi aquí onde a remates dos 60 as mulleres comezaron a darlle patadas ó balón, primeiro solteiras contra casadas, despois nun campionato contra as de Vilarrodrís. “Lola Flores e as súas compañeiras imitáronnos despois en Madrid. Ata gravaron unha película, Las Ibéricas. Pero as pioneiras do fútbol feminino foran as de Elviña, e o primeiro gran campionato disputárono contra nós as rapazas de Vilarrodrís”, recorda Fina López Naya nos contos recollidos por Xurxo Souto.

Foi aquí, noutro entroido solemne, cando os de Elviña desafiaron aos falanxistas no tempo no que relato lóbrego era o único permitido. No ano 54, os Rexumeiros, a avanzadilla cultural que anos despois gozaría do maxisterio musical de Bieito Romero ou Susana Seivana, atrevéronse a se disfrazar da Garda Moura de Franco. Montaron en burros e baixaron á conquista da Coruña ata que á altura da Ponte de Pedra xa os parou a Garda Civil. “Meu pai andaba con eles. Levaron tal malleira…e ao cuartel por tres días”, comenta, entre risos, o bo de Carlos.

Hoxe xa non hai cuadrillas de cativos corricando dun lado ó outro da aldea polo Camiño Real. Tampouco amence o día co olor das leiteiras e o último dos grandes labradores do repolo vai xa un ano que morreu. Mais San Vicente de Elviña négase a claudicar. Testáns como son, conseguiron que o rueiro oficial recollese a toponimia de sempre: o legado máxico dunha aldea no que só se anegaba o cumio. A rúa da marea nestes tempos modernos.

“De aquí a xente non quere marchar”, resume, crecho, Rubén, ó que todos aquí coñecen como “Piño”, pai e promotor da última das argalladas solidarias da aldea, o Elviña Sons. Hai moitos incluso que gustarían de volver, pero non hai un plan urbanístico que o permita. Falta sensibilidade pola rehabilitación e sobra apetito especulador. Pero neste recuncho galo onde os veciños aínda se chaman polo nome e os cativos xogan máis aló das pantallas, ninguén se pensa render. Se as fontes non secaron con oito expropiacións, quen di que o farán coas que poidan vir.

Mentres, cada mércores de verán desfrutan dunha foliada: hai tortilla, churrasco e música de gaitas. ¡Isto é un luxo do que no saben na cidade!, repiten entre os festexeiros. A cidade non sabe que a vida medra na súa sombra. Ao fin de contas, como todos saben aquí, “A Coruña é un barrio de Castro”.

Reportaxe publicado na revista Luzes

Tags from the story
, , ,
Written By
More from Pablo L. Orosa

Francisco Otero: “Todo o material dos nosos iPhones sae do Congo”

Dicía Unamuno que lle doía España. A Francisco Otero, (Coruña, 1961) o...
Read More

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *