Os últimos de Nadungoro

Aínda que a de Nadungoro é a única terra verde alén dos ranchos que ocupan os vales fértiles do Rift, xa non quedan case pastores que habiten este recuncho histórico de Kenya. “Marcharon todos”. John Ole Kisio, 70 anos pero o pequeno da familia, encabeza a resistencia. É o único que nunca marchou. “Nacín aquí”. E aquí vou morrer. A seca que dende fai un ano e medio greta os pastos e agosta o gando aguzou o conflito eterno pola terra verde. Entre os latifundistas e os pastores. Entre os pastores e os outros pastores. Máis de 60 morreron dende xaneiro. Disque poden ser máis dun cento. John Ole Kisio non está morto. Aínda. Pero ver a súa aldea baleira é para el peor que morrer.

Cando Joseph Shuel, un home coa envergadura dun oso e un camiñar algo crebado, era pequeno, no val que conduce a Nadungoro había moitos cativos coma el. Fortes coma osos. Aínda que os outros non andaban tortos. Había tamén unha escola, unha pradeira a que non lle alcanzaba a ver a fin e moitas risas. Hoxe apenas hai pícaros, a pradeira perdeu o verdor e non quedan demasiados sorrisos. É o que ten a seca. E as disputas entre veciños. “O problema aquí é a falta de espazo”, sentenza Shuel, o maior dos mozos que un día creceron máis cós osos.

Antes, cando Shuel aínda non era sequera un neno nin había osos que imaxinar, o val do Rift tiña o seu propio equilibrio. As distintas tribos que transhumaban dun lado ao outro das terras infindas atoparan un equilibrio pacífico. “Todo o mundo sabía onde estaban as súas fronteiras”, recorda Shuel. Aínda que estas fosen imaxinarias. Coa chegada dos ingleses a Kenya en 1895, introduciuse tamén o modelo occidental de xestión da terra: os títulos de propiedade. Ata entón, ningunha tribo africana necesitara dun papel para saber onde podía pastar o gando. Ata entón, non había conflitos en Nadungoro.

Os masái ocupaban naqueles días de paz os pastos fértiles que se estendían dende a Reserva do Norte ata Tanzania. En 1904, as autoridades coloniais británicas acordaron cos líderes tribais, nunha relación que outorgaba á tribo africana a consideración de nación soberana capaz de subscribir tratados internacionais coa Coroa, a cesión por 99 anos de boa parte das terras ancestrais do val do Rift. Tras un novo pacto, asinado en 1911, os masáis foron confinados ás reservas do sur, máis áridas e improdutivas. Neste proceso de apropiación perderon ao redor dun terzo dos seus dominios.

“Había un acordo anglo-masái para que devolvernos a terra, pero cando chegou ese día”, o 15 de agosto de 2004, “non cumpriron”, láiase un dos anciáns do páramo bautizado como a chaeira dos bois. Un século despois do pacto coas autoridades británicas, a terra coa que a Coroa premiara aos veteranos da guerra na Birmania, estaba en mans da oligarquía kikuyo, a etnia que domina Kenya dende a súa independencia: ao redor doutro terzo das posesións ancestrais masái eran agora propiedade de políticos, empresarios e descendentes dos colonos que servíndose de rexistros fraudulentos para compravenda de terras e de préstamos do Banco Mundial para a creación de ranchos cos que aumentar a produtividade das facendas conseguiran apoderarse de boa parte do val do Rift.

En 2004, algúns mozos da chaeira dos bois emprenderon un proceso legal para reclamar a titularidade das terras. Foron esmagados. Xudicial e fisicamente. Ntinai Ole Moiyane, cuxo nome resoa no val como o dun mártir, morreu nas refregas que sobreviñeron. “Din que somos salvaxes, pero somos nós os que morremos”, vociferan os vellos da aldea, sentados no cumio que separa os pastos frondosos das terras secas.

Dende aquela, os enfrontamentos entre rancheros -como se coñece aos donos dos grandes latifundios, as únicas terras verdes da zona- e pastores non fan máis que repetirse, cada vez máis violentos. Aos mortos duns séguenlle os mortos dos outros.

Terra verde, terra vermella

Antes de que o verán perdese a súa fin nas terras do Rift, Robson Lemoko tiña 7 vacas. Hoxe só lle queda unha. Apenas hai auga e os pastos comunais, os únicos cuxo acceso non está vedado aos pastores masái, están secos: o gando morre e despois fano os humanos. Comezando polos nenos. Na chaeira dos bois, a uns quilómetros que son horas polas vereas poeirentas que separan as terras nómades da cidade de Nanyuki -lugar de chan vermello na lingua masái-, custa contar os falecidos cos dedos das mans. Son moitos dende fai demasiado tempo. Aínda que ninguén pronuncie o seu nome en voz alta. “Por respecto”, aclara Joseph Shuel.

A calor ecuatorial, ese bafexo que amordaza a pel, ábrese paso desde o horizonte. Ao mediodía alcanzou xa o cerro onde os habitantes da chaeira dos bois reuníronse para tomar unha decisión: algo hai que facer. “A última vez que choveu foi en abril do ano pasado e só foi durante unha semana”. Lashyio, máis anos dos que pode recordar, esnifa tabaco mentres remonta a montaña en busca dunha sombra na que acubillarse. A carón, unha ducia de mulleres agarda a chegada dos anciáns. Ao outro, os varóns vanse acomodando sen perder de vista o gando.

O pai Wabwire Callistus, un misioneiro dos que entende que o labor de Deus mídese na Terra, volveu cunha idea: construír un tanque para almacenar a choiva suficiente para sobrevivir á estación seca. O problema é que “fai ano e medio que non chove”, recorda Pires Leihihu. “Non hai leite, nin tampouco podemos cultivar nin crecen as froitas. Os nenos morren”, explica serena, sen mover nin un milímetro os brazos magros nos que sostén a un pequeno aínda máis enfraquecido. O que un día foron os pastos do infinito é hoxe un páramo no que nada crece: “A terra non serve para cultivar e a herba que hai apenas basta para un mes. Esta xente necesita axuda”, alerta o relixioso.

Algúns pastores trataron de anticipar a migración ao Mount Kenya, o monte sagrado que dá nome ao país, pero alí as vacas tamén morren. “De frío e de pneumonía”, apunta Robson. Na súa casa son seis para comer, pero xa non queda moito que levar á boca. “Só comemos unha vez ao día”, laméntase antes de perder a súa mirada na vaca enfraquecida que pasta as últimas herbas da devesa. É o único que lle queda.

A poucos quilómetros de alí, no camiño que conduce a Nadungoro, as terras do Olenaishu Ranch están verdes e o seu gando loce exuberante. Os animais pacen en calma, mentres os pastores matan o tempo charlando. A vida na terra verde é mellor vida. Salvo honrosas excepcións coma a do Borana Ranch, cuxo dono si permite aos pastores alimentar alí ao gando, as comunidades masái non pode acceder aos pastos: se traspasas o aramado que marca o punto exacto onde todo cambia de cor, a un lado a forraxe, ao outro o mundo ermo, “vas a prisión ou morres”, repiten como un mantra os pastores que dirixen aos seus rabaños dun lado ao outro do Mount Kenya.

Aínda que a aprobación dunha nova Constitución en 2010 abriu a porta á anhelada reforma agraria en Kenya, a titularidade da terra segue en mans dos grandes latifundistas: as comunidades locais apenas posúen a titularidade do 6% dos pastos, pese a que os seus dominios históricos cobren ata dous terzos de toda a superficie do país. Legalmente, apunta o director executivo do Environmental Defender Law Center (EDLC), Lewis Gordon, estamos ante un “conflito” entre o “dereito consuetudinario” dun “pobo que habitou” nesas terras “durante xeracións” e un grupo “que ten os dereitos legais emitidos polo Goberno”. Na práctica estamos ante dúas formas antagónicas de ver o mundo: a dos que creen que a terra é de todos e a dos que creen que a terra é súa.

Existen na lexislación kenyana subterfuxios para resolver o conflito, mecanismos de compensación como o acordo de compra-venda voluntario (willing seller, willing buyer), pero “a vontade política para impulsar estas solucións é escasa”, sentenza Liz Alden Wily, especialista internacional no dereito á terra residente en Kenya. Máis ben, os políticos son os encargados de azuar as rifas históricas para o seu propio beneficio: en pouco máis dun ano, polo menos medio centenar de persoas faleceron e decenas máis, entre elas Kuki Gallmann, autora do best-seller I Dreamed of Africa, resultaron feridas polos enfrontamentos violentos que se repiten cada vez que os pastores avanzan nos terreos vedados na procura de herba fresca coa que aliviar os seus rabaños.

“Os ataques”, apunta María Dodds, cuxa familia leva desde 1954 labrando Kifuku, un dos ranchos máis coñecidos do condado de Laikipia, “foron inchados por algúns políticos”. Desde que chegou a seca, continúa, “a situación volveuse máis e máis difícil”: “Homes armados penetran -nas leiras- para alimentar a centos dos seus animais”. Catervas de pastores samburu e pokot, chegadas dende o outro lado das terras sen fin, comezaron a esixir pola forza un respiro para as súas manadas sedentas.

A do Rift Valley é unha batalla económica que tomou aos poboadores históricos como reféns. Unha elite tratando de substituír a outra elite servíndose de proclamas incendiarias que alimentan o temor a que as terras infinitas, escenario dalgúns dos episodios máis sanguentos da violencia postelectoral que desangrou o país tralas eleccións de 2007 deixando tras de si 1.300 mortos e máis de 600.000 desprazados, volvan arder de odio. “O tema da terra, desde a época colonial, sempre foi un problema en Kenya”. A situación electoral, coa decisión do Tribunal Supremo de ordenar repetir as eleccións polo fraude rexistrado nos comicios de agosto, non fai máis que “elevar a tensión”, resume o investigador en política social da Universidade de Nairobi, Sekou Toure Otondi.

O oasis perdido de Nadungoro

Non é a primeira vez que as nubes pasan de longo polo val do Rift. As olas de seca son frecuentes nestas latitudes e nunca antes a violencia fora tan desmesurada. Os dirixentes políticos, corrobora Shuel, aproveitáronse das reclamacións históricas das tribos para incitar aos pastores a tomar a terra pola forza. Este discurso tribal, tan definitorio da esencia mesma de Kenya, acabou por enfrontalos a todos. Aos rancheros contra os pastores. Aos pastores contra outros pastores. Ata levarse por diante as terras que un día compartiron.

Porque cando Joseph Shuel era pequeno e aínda non crecera por riba dos osos, no val do Rift as tribos orixinarias, masái, samburus e pokot, convivían en harmonía. Había un odio aos rancheros, pero era un odio compartido. Hoxe, cos discursos políticos e a seca como percusor, segue existindo un odio común aos donos da terra verde. Pero non queda rastro da camaradería que un día reinou no val do Rift.

O ritmo dos camiños, carreiros pedregosos, atravesados pola canle de ríos secos no que languidecen as sombras de animais moribundos, márcao hoxe o son dos rifles. Aquí non manda o goberno dos políticos. Aquí, sentenza John Ole Kisio, manda “o goberno das armas”. Hai pouco máis dun ano que os pastores armados, na súa maioría pertencentes á etnia samburu, comezaron a roldar as terras verdes de Nadungoro. Roubaron algo de gando, enfrontáronse a quen se opoñía e a Policía tivo que despregar unha forza especial na zona para evitar que a tensión alcanzase aos ranchos próximos.

Para entón, o oasis de Nadungoro era xa un oasis baleiro. “Esnaquizárono todo, ata os libros dos nenos”, afirma Yialapon Siooya Kisio, unha anciá enfraquecida de tanto dar a luz mentres sostén os restos dun caderno na man. “Só nos querían empobrecer”. Durante semanas, antes incluso de que a época de choivas pasase de longo polo val do Rift, a caterva de pastores samburus acosou aos masái que pastaban o gando na devesa de Nadungoro. “Queren tomar os nosos pastos pola forza”, advirte John Ole. Sentada, recollendo a cuncas de té con leite xa baleiras, a súa cuñada, Yialapon Siooya, asente coa cabeza.

As terras de Nadungoro son desde fai décadas o último enclave verde accesible para as comunidades masái desta parte do val do Rift. Á sombra dunha importante reserva biolóxica que eles mesmos se encargan de vixiar para frear a deforestación ilegal, os habitantes do pobo puxeron en marcha fai máis dunha década un programa pioneiro en África do Leste para a xestión sostible dos recursos que permitía compatibilizar o aproveitamento dos pastos e o ecoturismo. “Líderes doutras comunidades, incluídos samburos, viñeron no ano 2002 para aprender como o faciamos aquí. A idea era que replicasen o modelo nos seus respectivos territorios”, explica John Ole Kisio.

Non funcionou. Quince anos despois a maior parte das terras do val do Rift están secas e a miúdo o gando non sobrevive o envite da seca. É entón cando os pastores samburo e pokot avanzan ata atopar as reservas de herba fresca de Nadungoro. “Eles non son capaces de manexar a súa terra e veñen pola a nosa”. Os cercados, construídos para evitar que os animais entren nos pastos que serven de depósito para a época seca, non conseguen frealos. Tampouco a fama ancestral de guerreiros irredentos dos masái. “Todos eles van fortemente armados con rifles que adquiren aos somalís. Non teñen medo de enfrontarse ata cos rancheros”, continúa John Ole imitando o son dos disparos. El, o líder da resistencia, apenas conta cuns prismáticos, un coitelo e unha lanza coa que un día bateu a un león para penetrarse no mundo dos adultos para defenderse.

Desde xaneiro ao redor de 60 persoas faleceron na zona. Miles máis fuxiron. “Mira, a comunidade está baleira”, laméntase cos seus ollos arroibados cravados nas casoupas de madeira das que xa non se escapaban nin as faíscas do lume nin o alboroto ditoso dos pequenos que un día crecerán máis que os osos. Nos arredores do pobo hai varias estruturas de formigón a medio levantar. Uns metros máis aló, xunto á vivenda dos Kisio, son media ducia as chabolas abandonadas. Polo menos unha dela está calcinada. “Viñan pola noite e prendíanlle lume ás casas”. Ao principio, os habitantes de Nadungoro trataron de defenderse, pero unha noite, “a iso das 9”, relata Pascaline, unha moza que apenas alcanza a maioría de idade, “chegaron e empezaron a disparar”. As pegadas dos proxectís son aínda visibles nas paredes dunha das vivendas. Do que un día foi a estancia principal da casa, na que aquela noite durmían os seus catro irmáns e os seus pais, só queda hoxe os restos dunha terra calcinada. “Lanzaron unha granada caseira e queimárono todo: os libros, os uniformes, os papeis de meu pai…”.

Foi logo deste ataque cando John Ole Kisio ficou só na aldea. “Viñeron meus fillos dende Nairobi para que fose con eles, pero díxenlles que non. Que eu quedaba aquí”. Desde aquel día pasaron xa case seis meses e John aínda está vivo. Á aldea volveron dúas familias, aínda que quizá non fiquen por moito tempo. No val todos saben que os samburus van volver. “Queren esta terra porque é fértil”, subliña Pascaline mentres albisca un horizonte do que colga un ceo de nubes de acuarela. Cando ese día chegue, John Ole Kisio, o último de Nadungoro estaraos esperando. Coa súa lanza. “Prefiro morrer a perder esta terra”.

Reportaxe publicada na revista Luzes