Moken, o pobo que le o mar

Os moken len o mar. E nas ondas non hai palabras de benvida. Tampouco adeuses. No mar dos moken, os ‘xitanos navegantes” que habitan dende fai 3.500 anos as costas do Índico, non hai tempos, nin falas que saiban de ‘querer’ ou ‘desexar’. Aquí os reloxos non teñen horas que marcar. E as conciencias perderon as periferias. Mais non é este o mar dos moken. É o mar do ‘laboon’. Da ‘sétima vaga’. A que o mundo chamou o gran tsunami. A que levou canda si 230.000 vidas. Ningunha dun moken. Pois ben sabían o que ía acontecer. Lérano no mar.

Ko Surin. 26 de decembro de 2004. É domingo. Ngoey ten quince anos e guía unha das barcas de madeira que transporta turistas ao parque natural das illas Surin, un arquipélago de augas cristalinas e bosques salvaxes 55 quilómetros mar dentro, nas costas do sur do Andamán. Non vai vento esta mañá. O mar marcha calmo sobre a rompente, esquecendo arrastrar a area branca na fuxida. Mentres conduce, Ngoey albisca algúns peixes de augas profundas na superficie. Non recorda telos visto nesta alzada. Na praia, Bathoi, aínda un cativo pero con fama de ser un pescador fabuloso, avanza ás presas cara o territorio revelado. Nunca antes o fondo do mar fora unha ruta para terrícolas. Máis érao hoxe. No tempo mesmo da preamar. E renxe en cada pisada.

Os homes da aldea van no mar. É boa época para a pesca da lura. A expedición, unha pequena frota de non máis de media ducia de embarcacións, afonda no manto azul do Índico. Algúns homes lánzanse a auga. Son expertos mergulladores. Os mellores da costa de Andamán. Capaces de descender 20 metros nunha sola respiración e permanecer baixo a auga varios minutos, suspendidos sobre a presa á que axexan. Mais hoxe non hai tempo. Unha manda de delfíns afástase cara alta mar. Os moken marchan canda eles.

O ola vén do leste. Mais ninguén a escoitou aínda. Os hoteis de toda a costa sur de Tailandia están cheos esta mañá de decembro na que os turistas británicos desfrutan do Boxing day lonxe das néboas frías da patria. Falan por teléfono. Consultan o correo. Beben alcohol. Despois do almorzo están programadas excursións á selva. Ninguén se decatou do silencio das carricantas. Nin dos elefantes que levan horas fuxindo.

*****

10:30 AM. Ngoey amarra a barca na entrada do parque natural e bota a correr cara a praia. “Quería ver o que había”. O mar tíñase retirado, formando unha veta de corais sobre a area.Unha paisaxe máxica á que Bathoi non quita ollo. No poboado de Ao Bon, na illa sur, Phi Utet está sentando en fronte da casa. “A marea está moi baixa”, pensa.

******

11:00 AM. ‘Laboon’. ‘Laboon’. Os anciáns da aldea berran con forza. Os espíritos de Aboom, Abaa y JoJo mandaran o ‘laboon’ para limpar o mundo de demos. Compre refuxiarse antes da sétima onda. A que o destruirá todo. Iso din os contos dos devanceiros. Ngoey corre agora cara a montaña. Un ruído acedo agroma dende o leste. “Huuhhhh”. “Como un avión ao despegar”, relata Phi Utet, quen observa dende a distancia como a primeira vaga parte a súa barca pola metade.

O mar latexa axitado. Rompe contra as rochas con forza. Brama. As ondas alcanzan xa os 5 metros. Minutos despois cobren o acantilado. “Nunca vira algo así”, asegura Ngoey. No alto da selva, a refuxio, os vellos moken repiten as historias que lle escoitaran a seus pais sobre o ‘laboon’. Hai algún turista. Tailandés. Non entende que é iso do ‘laboon’. Nunca lle ensinaran a ler o mar.

******

26 de decembro de 2004. Atardece. As aldeas moken de Ao Bon, no sur, e Ao Saiean, no norte, veñen de ser destruídas. Os restos das instalacións do parque natural de Surin aboian tamén nun torrente de augas turbias que se retira sobre a praia. Arrastra táboas de bambú, follas de parra e algunhas quillas. Non hai rastro dos corais. Unha hora despois da sétima onda, a que levou por diante as casas e as vivendas, chegan os primeiros oficiais dos gardacostas tailandeses. Xa cando, os pescadores moken volveran de alta mar e estaban a rescatar aos superviventes.

Naquelas horas, o tsunami, con ondas de ata 30 metros, devastou a costa de 14 países, deixando tras de si 230.000 mortos. Ningún deles foi un moken.

Na beira do mar, onde xa non hai rastro da aldea, Phi Utet remove na area. Non chora. Nin lamenta. Phi Utet non discute coa natureza. Nun golpe co pé, atopa un medallón de ouro co rostro tallado do rei Bhumibol e da súa filla.

******

Ko Surin. 22 abril de 2015.  Na fala dos moken no hai verbas que digan ‘ola’. Tampouco ‘adeus’. Mais Ngoey saúdanos cun conciso hello. É a única palabra que sabe en inglés. Aínda que non comprende totalmente o que significa. No universo dos moken non hai tempos. Nin futuros. “Os moken nacemos cada día. Hoxe é unha nova vida”, sinala Phi Utet. Por iso, non precisan saudarse nin despedirse. Porque nas costas do Andamán nunca deixa de ser hoxe.

Os moken chegaron ao arquipélago Mergui hai 3.500 anos. Durante séculos, este pobo de raíces austronesias viviu no mar. Os seus barcos, os kabang, sucaban as costas de corais turquesa ata esvaecerse nas profundidades do Índico. Guiados pola Estrela Polar, Lau Gai, os moken permanecían en alta mar durante boa parte do ano: alí encontraban comida, refuxio e a protección dos espíritos. Nin sequera atracaban para dar a luz. Os fillos dos moken aprenden a nadar antes que a camiñar.

Só volvían á terra durante nos meses de monzón, nos que a rebelión iracunda do mar obrigábaos a buscar acubillo nas illas paradisíacas do arquipélago, nas augas fronteirizas entre Thailandia e Birmania. A de Ngoey foi unha das últimas familias nómades do sur do Andamán. De cativo, pasaba meses no mar, a bordo do kabang familiar. Na terra, nunca repetían máis de tres tempadas na mesma illa, para non esgotar os recursos. Patacas. Froita. Auga.

Hoxe Ngoey é o cabeza de familia. E o líder da comunidade moken de Ban Ao Bon Yai, a aldea na que a tribo foi obrigada a instalarse despois do tsunami de 2004. Trala catástrofe, o Goberno tailandés prohibiu a talla de máis pa-oh, a árbore coa que os moken construían os kabang, e restrinxiu a pesca de peixes e mariscos á alimentación diaria. Sen produtos cos que comerciar nin barcos nos que vivir, os moken, os ‘xitanos navegantes”, xa nunca máis habían de ser nómades. “A súa cultura pasou a ser unha das atraccións do parque nacional e comercializada como tal. Pedíuselles que mantivesen as súas construcións tradicionais permanentemente e elaborasen recordos para vender aos turistas”, afirma Thom Henley no seu libro Courage of the Sea. Como contraprestación, o Goberno accedeu a empregar os moken nas instalacións do parque. Unha trintena deles traballan na cantina e no campamento situado ao norte da illa. “Os nenos que realizan traballos de baixa categoría reciben 50 baths (1,3 €) ao día e os adultos 120 bath (3,2 €). Estes soldos están por debaixo do salario mínimo en Thailandia, 200 baths (5,4 €), a pesar de que están contratados por un ente público”, sinala Henley.

Os moken permanecen amarrados en terra firme. Nun paraíso de xeografías douradas das que non poden fuxir: xa non hai estrelas que lles guíen, cegadas polas luces dos centenares de barcos pesqueiros que faenan nas augas fosforescentes do Andamán. Na aldea de Au Bon Yai, apenas a un centenar de metros da cala onde se erguía o antigo asentamento, hai 67 vivendas. 230 persoas. Unha ringleira de cabanas de bambú e follas de palma suspendidas sobre un mar de sonos azulados. A esta hora da mañá, un grupo de cativos, espidos, orgullosos dunha pel bronceada polo sol abrasante do Índico, enredan coas olas que rompen sobre unha postal de area branca.  Bathoi apaga o motor e deixa que a corrente empuxe a lancha cara á terra. A sensación de frescura nos pés esvaécese ao pisar a area. Tras de nós, Bathoi apura o paso buscando as sombras que alivien a calor. Hello. Ngoey sorrí. Sostén a Teid, de ano e tres meses, no regazo. Mneaow, a esposa, 28 anos, e os ollos negros de buscar horizontes, mira por Thin, o maior dos dous fillos da parella.

-Este lugar é marabilloso. Deses cos que a xente soña en Occidente. ¿Pero non vos preocupa que aconteza outro tsunami como o de 2004?

Non hai xeito de facer esa pregunta. Non existe na fala moken a idea de ‘preocupación’. Mais, Theeya, a xove tradutora que me acompaña nestes dous días de travesía polas illas Surin, amáñase para transmitir a cuestión.

“Non, non teño medo”, asegura Ngoey. “Volverá pasar, dentro de 20 ou 30 anos, pero para daquela eu xa terei morto para entón”, responderá Phi Utet horas máis tarde, mentres contemplamos a caída do sol dende a pequena choza na que luce brillante o medallón de ouro que atopou na praia aquela tarde de decembro. Para os moken, o ‘laboon’ é parte da vida. Unha pena coa que os devanceiros castigan o esquecemento. Este pobo sempre soubo esquecer, emporiso sabían tamén como ler no mar. Aprendíano de nenos, a carón das fogueiras que tinguían de vermello as estrelas, cos contos que falaban de praias sen auga, mares coléricos e montañas asolagadas. Aquelas historias, como a da illas dos monos, o ratón-cervo falangueiro ou a de Bala Buali, a illa flotante, están hoxe a morrer. Xa non hai cativos que acudan a escoitar aos vellos. “Como acontece en todo o mundo, os nenos prefiren quedar a ver na televisión”, explica Chang, lingüista da universidade tailandesa de Mahidol que traballa dende fai dous anos na conservación da cultura moken.

O último kabang

Nas illas Surin só queda un kabang. O que a comunidade de Ao Bon leva construíndo todo o inverno dun derradeiro esforzo por ensinar as novas xeracións a esencia mesma da cultura moken. Porque os moken non son moken sen os kabang. As casas-barco nas que se criaron durante séculos e que encheron os cadernos de bitácora dos máis afamados exploradores. Mais hoxe non hai xa caravanas de kabang que deixen o seu rastro pendular no mar do Andamán. Só no norte do arquipélago Mergui, nas augas remotas e inexpugnables da Birmania, resiste aínda unha pequena comunidade nómade que mora nestas casas flotantes.

“Agora nin en Birmania”, terza Bathoi, convertido arestora no máis afamado dos mergulladores moken. A viaxe ás illas do norte é un traxecto perigoso de máis de 5 horas por augas traizoeiras, expostas a tiranía dos oficiais birmanos. Facerse cun pa-oh nese lado da fronteira é hoxe igual de imposible.

En Ban Ao Bon Yai hai arredor de 100 cativos. Ninguén lles ensina a pescar. “Séguennos dende que son nenos e aprenden por eles mesmos. Nin sequera temos que ensinalos a nadar, deixámolos que entren no océano cando lles peta e aprenden por eles”, repite Bathoi. Porén, ningún deles naceu xa nun kabang. Ningún deles é un fillo do mar. Así que dificilmente saberán ler nas ondas.

A casa dos espíritos está retirada do mar, no balcón das primeiras sombras da selva. Os moken non son relixiosos. Só creen na natureza e nos espíritos dos antepasados, representados nos tótems de Aboom, a muller; Abaa, o home; e JoJo, o neno. Con cada lúa chea de abril, a aldea levanta unha pequena casa dos espíritos enfronte do mar. A Aboom vístena cun pano de raso, un vestido colorido, pendentes e un colar de buguinas. Abaa e JoJo locen tamén roupas de gala. Durante os tres días que dura o labong, co que a comunidade celebra o cambio de ciclo lunar -o que equivalería ao ano novo-, os habitantes da aldea enchen un diminuto kabang con arroz, chile e outras prezadas posesións a modo de ofrenda coa que calmar os devanceiros. A última noite, nunha cerimonia aderezada coas froitas fermentadas do manglar, botan mar dentro a casa-barco cargada co mal karma, mentres os anciáns elixidos danzan ata o trance na chamada dos vellos espíritos. “Temo que nuns anos xa non quede ninguén capaz de facer o labong. Só tres persoas na aldea poden facelo a día de hoxe e son moi maiores. Nuns anos terán morto”, argúe Bathoi mentres camiñamos pola aldea.

Os ventos do monzón

Sobre a area, o envoltorio prateado dunha chocolatina axítase con cada refacho de vento. Á súa beira, varias latas de refrescos e unha bolsa de plástico. Son as pegadas dos últimos turistas que visitaron Ban Ao Bon Yai. Un grupo de xaponeses, franceses e canadenses que non pararon de sacar fotos nos vinte minutos que pasearon pola aldea: retrataron as cabanas, os nenos, a flota de chapan que volvía de pescar…Porén, ningún deles dixo máis que hello. “Eu estaría encantado de falar cos turistas, se eles quixesen”, asegura Bathoi, quen dende hai uns meses participa como guía local nun programa de turismo sostible impulsado pola compañía Andaman Discoveries.

O certo é que os turistas pasan pola illa ás presas, como parte dun apurado programa de excursións que inclúe unha sesión de snorkeling, unha visita ao parque natural e unha chea de fotos coas tribos locais. “O problema non é o turismo, senón a actitude dos turistas. Non visten de forma axeitada, respectando as costumes dos moken, nin tratan de falar con eles. Só lles sacan fotos como si fosen animais”, comenta Theeya, unha das poucas tailandesas nas que confían os moken. Sen ela, non terían falado abertamente. Así e todo, os turistas son unha boa fonte de ingresos para a comunidade. Traballan de guías para eles e véndenlles artesanías. “Cos cartos que conseguimos”, sinala Bathoi, “compramos arroz e comida para a época de choiva”.

O do monzón é un tempo escindido neste lado do mundo. Co remate da primavera, o ceo desaparece baixo un manto nubrado que envilece o solpor e a costas do Andamán tínguense dunha intensidade azul que afunde barcos e estrelas. Durante ese tempo, os moken permanecen na terra. Illados de si mesmos. Illados do mar. Non poden saír a pescar. Non hai pargos. Nin mantas. Apenas algo de marisco ou cogombros de mar que capturan dende a ribeira. Ademais, “conseguir arroz na estación chuviosa é complicado. O mar está bravo e non se pode cruzar. A auga non está clara. Non se ve o fondo. E iso e perigoso”, apunta Bathoi. Por iso, precisan dos turistas. Para facer abasto de provisións antes de que azouten os ventos do monzón. Necesitan 600 baths (uns 15 euros) para gas; e algo menos para arroz e outros comestibles. A  pouco que saía o sol, cargarán os aparatos coas placas solares.

Hoxe a aldea Ban Ao Bon Yai parece un lugar soñado. Vai un día soleado. O mar está en calma e o arrecendo dun guiso de luras conquista a conversa. Dende a terraza da vivenda de Bathoi vese o mundo todo. E ten o ritmo do No woman no cry. “A música reláxonos”, sinala o meu anfitrión, mentres apuramos un trago de auga de fresca. Sabe a viño. Dentro do pequeno castelo de madeira, arrandeado sobre o rompente mesmo do mar, os cativos da familia rin cos debuxos animados. Hai unha lacena enteira con películas e libros.

Nos últimos tempos moitos mozos moken están a marchar das illas. De feito, a vaga de emigrantes moken arrancou no día mesmo no que foron obrigados a asentarse. Algunhas familias buscaron acomodo no norte, nas illas da Birmania; outros optaron por integrarse na sociedade tailandesa. “Alí, no continente case ninguén fala xa en moken. Están a perder as tradicións”, asegura Ngoey.

De pé, fronte á porta da cabana que Phi Utet comparte coa súa esposa, Min Ie, Bathoi e Ngoey falan das fuxidas do mar. “Non hai problema coas miñas fillas. Se queren marchar, pódeno facer. Se queren quedar, que o fagan. Depende de elas. Eu prefiro vivir aquí. A vida é máis doada. En terra todo custa diñeiro, hai que compralo todo. Aquí podes conseguilo case todo por ti mesmo. Con 700 ou 800 baths (20 euros) podes sobrevivir”, asegura Bathoi. Min Ie, coa mirada escondida nun caderno para nenos co que está a aprender tailandés, nega coa cabeza. Ten catro fillas, unha recén graduada. “Se quere marchar que o faga, pero creo que quedará, ten aquí ás súas amigas. Ademais ten medo de non facer amigos na continente”.

O xefe da aldea escoita en silencio. Garda no peto un coitelo co que nun minuto esfolará as capturas da mañá. Ngoey non entristece coas fuxidas, senón co presente dun mundo que non comprende. “O ecosistema das illas non está ben. Hai lixo, a auga non é boa, nin as patacas ni as plantas…” Para un tribo que depende da terra e do mar para se alimentar a degradación do medio ambiente é unha traxedia aniquiladora. O Fin da Historia.

Máis os moken teñen un plan. “Queremos movernos a outras illas e cultivar alí os nosos produtos. Só volveríamos aquí para durmir”, explica Ngoey. Polo de agora, toparon coa negativa da dirección do parque natural. O que non lles puideron impedir é a posta en marcha dun programa educativo propio. O moken para os moken co que aspiran a convencer aos mozos do valor dunha cultura milenaria. Dunha cultura capaz de ler o mar.

Chang, o universitario de terra firme, leva dúas tempadas na illa, gravando conversas, contos e cantigas coas que protexer a fala moken. “Ata agora non existía ningún rexistro desta lingua, nós estamos a tratar de facelo a través das cancións tradicionais, transcribíndoas. Documentar a linguaxe axuda a preservalo. Os idiomas orais tenden a desaparecer antes”, afirma mentres rebusca uns documentos no ordenador.

Actualmente, só 10.000 persoas, 4.000 en Thailandia e outras 6.000 en Birmania, falan o idioma moken. A maioría delas son xa adultas, en moitos casos de avanzada idade. “O idioma está en perigo. As novas xeracións prefiren falar tailandés, cren que o moken non é suficiente para gañarse a vida”, apunta Chang. Temos que facer que se sintan orgullosos, que vexan que é un idioma valioso. Tanto polo seu valor cultural, coma pola súa utilidade”, engade.

“Aquí está”. Un son gutural, inintelixible para o propio Chang, invade a conversación. Unha muller, vestido vermello, longo, coa melena recollida nunha banda, invade a pantalla. É Sabai, a última xograr. “Antes había 5 na aldea, agora ela é a última”. Por iso, Chang e o seu equipo levan meses gravando cada unha das súas interpretacións, “documentando” o último vestixio do idioma moken.

Despois, coa axuda dos cativos da aldea, crearán o alfabeto moken, un abecedario inspirado no sistema fonético tailandés. Unha vez deseñado, Wilarsinee Klatalay, a mestra que volveu da terra, ensinarao na escola arbórea do extremo norte da illa. “Unha das mellores maneiras de preservar o idioma é a través da educación”, insiste Chang. Todos na aldea, ata o propio Ngoey, escéptico e descrido como os homes criados no mar, confía en que os pequenos moken aprendan así a entender o mar. Aínda que teñan que conxugar futuros.

*****

Ko Surin. 23 abril de 2015. As augas do Andamán estanse a picar. Na aldea, os forasteiros benqueridos, Theeya, Chang e este xornalista, prepáranse para marchar. Hai tres pasaxes na lancha para turistas da tarde. Tras moito falar, Chang prefire quedar e apurar os traballos na illa. Se os ventos non se levantan aínda haberá transporte dez días máis. Despois, os moken quedarán sós. A conversar co mar.

Na ribeira, Bathoi desamarra o cabo. Busco na mirada, coloreada pola sombra das noites no ar, un aceno de despedida. Só distingo un leve sorriso.

-Theeya, e como lle digo adeus a Bathoi?

-Abonda con que lle mires aos ollos.

Así é como se despiden os moken do mar do laboon.

Reportaxe publicada na revista Luzes