Os monxes da revolución

A fame sempre soubo moito de revolucións. Houbo na historia revolucións por fame de conciencias. Por fame de liberdade. Por fame de silencios. Por fame de palabras. Hóuboas tamén por fame de pucheiros. No fondo, as revolucións son sempre a mesma revolución. A revolución da fame. King Zero e U Gambira saben moito de revolucións. E de fame. Ambos protagonizaron no 2007 a última revolta democrática na Birmana. A revolución do azafrán. A revolución dos monxes. Aquel levantamento que encheu as rúas de Yangon clamando pola liberdade das conciencias foi esmagado polos militares que aínda hoxe custodian a fame dun país sumido na miseria tras cincuenta anos de ditadura. Mais aquela derrota cambiou a historia. Oito anos despois daquel verán de fames herdadas, Birmania atópase ante as primeiras eleccións dende 1990. Retornan os exiliados e agroman as urnas. Mais os militares ameazan con secuestrar o tempo. King Zero e U Gambira, os monxes da revolución, volveron ao país para liderar aos famentos.

Mentres agardamos pola cea sentados na única mesa baleira do local, unha pequena taberna do centro de Monywa, unha urbe do interior da Birmania rodeada de montañas afuracadas por fendas das que brotan ríos de cobre, Tun rebusca na memoria do teléfono fotografías dos anos que pasou no exilio tailandés. Semellan unha familia feliz. Os pais e dúas cativas riseiras. “Alí tiñamos comodidades. Unha boa casa, teléfono móbil, internet…”. Mais aqueles eran días non vividos. Días prestados nunha cidade prestada.

Como moitos birmanos, Tun chegou a Mae Sot, o refuxio tailandés ao outro lado do río Moei, trala revolución do azafrán. Alí atopou unha clínica, a da doutora Cynthia, onde ser atendido; unha escola para as fillas e a ilusión de que todo aínda non estaba perdido. Alí, naquela pequena cidade poeirenta, había un home, un monxe, que seguía a falar da revolución. Era King Zero.

O monxe dos libros prohibidos

King Zero sempre foi monxe revolucionario. Cando era pequeno gustáballe moito ler e escribir, mais aos 14 anos a escola da súa pequena aldea birmana, no distrito de Yangon, foi pechada polos militares. Naquela hora, seu pai levouno a un mosteiro para que puidese continuar a educarse. Sería xunto aos monxes. Non había outra elección.

Daquela, King Zero non sabía se quería ser monxe. Porén, continuou no mosteiro e ingresou uns anos máis tarde na universidade, onde fundou ata unha pequena librería no seu propio dormitorio. Corría o ano 2000 e os estudantes tiñan prohibido realizar calquera actividade relacionada coa política. Tampouco podían aprender inglés. Mais King Zero quería crear un lugar onde os seus compañeiros puidesen reunirse para falar e ler libremente. Uns 500 libros conseguiu reunir no seu dormitorio.

A pequena iniciativa de King Zero tiña os días contados e o seu tesouro foi descuberto cando Aung San Suu Kyi, a figura emblemática da oposición e logo Premio Nobel da Paz, visitou en 2000 a área onde el estudaba e tentou sen éxito ir visitala. “A xente comezou a falar sobre iso”, recorda hoxe o monxe. King Zero tivo que elixir entre seguir estudando na universidade ou continuar falando da situación política do país. Optou polo segundo sen pensalo: se algo lle gustaba era ler, escribir e falar en voz alta dos problemas de Birmania. A súa expulsión resultou ser un mal necesario para continuar coa súa loita por abrirlle os ollos aos seus compañeiros. Volveu ao seu pobo coa familia onde, en lugar de renderse, decidiu usar de novo a arma da lectura, a educación e a cultura. Fundou outra biblioteca. “A nosa xente non sabía que pasaba noutros países, as regras, o sistema…Non sabían os seus dereitos”, asegura.

Meses despois, ingresou na universidade budista en Mandalay, a capital espiritual do país, onde tiña máis liberdade para organizar actividades revolucionarias. Seguiu aprendendo. Estudou inglés e sánscrito, xuntou libros, escribiu sobre política e, en 2003, fundou The Best Friend Library en Mandalay, a súa primeira biblioteca realmente oficial. Uns anos despois conseguiu ter un total de doce repartidas por toda Birmania.

As ideas de King Zero foron collendo forma. Reuniuse con líderes políticos e outros monxes cos que comezou a realizar campañas para protestar contra a ditadura. Algúns daqueles monxes foron golpeados polos soldados do Tatmadaw, como toda a poboación coñece o temido exército birmano. Os relixiosos esperaban unha desculpa das autoridades por aqueles excesos. Nunca chegaron. Foi daquela cando os monxes das túnicas azafrán desafiaron o medo que lles mantiña paralizados durante anos e saíron á rúa para protestar. O 18 de setembro de 2007 decenas de miles de relixiosos iniciaron unha protesta que foi coñecida como a Revolución Azafrán.

En ningún outro país tense tanto respecto aos monxes como en Birmania, onde se estima que son preto de 400.000 nun Estado de 55 millóns de habitantes. Os monxes eran a única autoridade moral que podía facer fronte aos militares. “Hai xente do meu país que non vai á escola, pero apoia a nosa relixión. Temos responsabilidade. Se non tentamos cambiar o sistema político, a vida da nosa xente non vai cambiar”, argúe o relixioso.

Naquelas primeiras horas da revolución, King Zero e os seus compañeiros pensaron que, coa súa forza e coraxe, podían mellorar a situación. Mais aquilo non foi doado. Non acadaron o apoio esperado e durante días a súa protesta pasou desapercibida nos medios internacionais. Foi entón cando se decataron de que estaban completamente sós. Que ninguén ía axudarlles. Os soldados pecharon e destruíron as rúas, dispararon contra eles e algúns foron enviados a prisión. As ansias de liberdade dos birmanos foron asoballadas. O medo regresara a Birmania.

Os militares non tardaron en pedir nomes dos organizadores da protesta. Moita xente foi interrogada e torturada preguntando polo paradoiro de King Zero. Algúns non podían nin responder. Descoñecían o seu verdadeiro nome. Ashin Issariya. Para eles só era King Zero.

Coa protesta xa esmorecida, o monxe ao que lle gustaba ler e escribir, conseguiu reunirse en segredo co seu irmán e algúns membros da súa familia. Rogáronlle que marchara para non rematar na cadea, como moitos dos seus compañeiros. “Non te preocupes pola familia, vaite!”, dixéronlle.

Co carné de identidade do seu cuñado no peto e mudando a túnica azafrán por outras pezas de paisano para pasar inadvertido, cruzou a selva do Estado Karen ata chegar a Mae Sot, a cidade fronteiriza de Tailandia. “Desde que cheguei aquí non teño ningún documento de identidade pero os policías respéctanme porque saben quen son”. Ser un monxe deulle a King Zero moitas máis oportunidades en Tailandia que a moitos birmanos a quen se trata de expulsar ou se lles pide unha boa mordida a cambio de facer a vista gorda.

Dende que chegou a Tailandia, King Zero fundou tres bibliotecas máis. Unha en Chiang Mai, a segunda cidade máis poboada do país, outra no campo de refuxiados birmanos de Nu Po e, a última, en Mae Sot, onde imparte clases de inglés e de informática de forma gratuíta aos membros de todas as relixións. Hoxe, de volta en Birmania, traballa para fundar novas librerías e avivar as discusión política entre os birmanos.

Nos últimos anos, a situación do país ten mudado nun proceso de transición democrática liderado polos propios xenerais. Aínda que os militares nunca se desculparon por ter aniquilado a revolución do Azafrán, hoxe amáñanse para facer donativos que os relixiosos aceptan. Mesmo fixeron saber a King Zero que podía regresar ao país sen medo a ser detido. Quizais é que a democracia estase a abrir paso xa en Birmania.

*******

A esta hora da tarde, case xa a carón do solpor, o transito de persoas que atravesan as augas térreas do río Moei multiplicase ate encher cada poucos minutos a barcaza, una embarcación de formas estiradas, coa quilla, de madeira, pintada de azul e branco, que amarra ao outro lado da fronteira. Nesta quenda viaxan dúas cativas de cabelos louro, tres mulleres cargadas con bolsas e un grupo de homes que charlan na parte de atrás. É unha conversa breve. O amarre non tarda en chegar máis que uns segundos, mailos zigzags cos que o temoneiro aproxímase ao embarcadoiro.

Doutro lado da fronteira, xa no territorio tailandés, unha riola de birmanos agarda en fila, pacientes, co billete de 1.000 kyats (0,6 euros) na man, a que desembarquen os viaxeiros para volver a Myawaddy, o outro lado dunha cidade, Mae Sot, que na última década converteuse no territorio birmano na Tailandia. Un refuxio prestado ao que acoden para recibir asistencia médica e educación. Algúns atopan tamén traballo. Empregos clandestinos na construción ou na hostalería. Mike, como acordamos chamalo, é un destes inmigrantes. Cada noite vende rotis, deliciosas tortas de pan a 10 baths (0,2 euros) -15 baths se levan ovos-, nunha rotonda ás aforas de Mae Sot, na estrada que comunica coa autovía. “É a que me queda para saír adiante”, confesarame esta noite mentres apuro unha das súas tortas sentado na cadeira azul que conseguiu para min.

A Mike encántalle falar cos turistas. “Para practicar o inglés”. Tamén lle gusta rir. De feito, non para de fácelo. Ri cando cociña. Cando enche as tortas con doces. Cando fai calar aos cans alterados polo ruído das motocicletas. Ata ri cando recorda que seu pai lle retirou a palabra. O único que non lle fai mudar o sorriso e falar da súa filla. Ela merece algo máis que unha vida furtiva. A Mike gustaríalle que a vida en Birmania fose como neste lado da fronteira. Que houbera traballo. Escolas. E clínicas sanitarias que puidera pagar. Mais para iso fai falla unha revolución. Unha revolución como a que prepara U Gambira. 

O monxe que entendeu a revolución

A Ashin Gambira ( Nyi Nyi Lwin, 1979) a revolución lévao perseguindo toda a vida. Aínda que non sempre comprendeu o que significa. Sendo un cativo enrolouse como neno soldado nas ringleiras do Tatmadaw, o temido exército birmano enfrascado en interminables guerras nos territorios étnicos do norte do país. Apenas durou uns meses. Desertou e volveu a casa, xunto aos seus seis irmáns. Foi seu pai, quen acababa de ser liberado polos militares trala súa participación no levantamento 8888 contra a ditadura do xeneral Ne Win, quen o enviou o mosteiro, lonxe dos ollos do Exército. Foi a primeira vez que Gambira soubo da clandestinidade.

Na abadía, Gambira descubriu o poder dos monxes, a institución máis respectada na Birmania. Naqueles días de 1997 o país vivía illado, sumido na autarquía militar que controlaba cada recuncho da sociedade. Non se podía falar, nin preguntar. Nin sequera se podía ter fame. O réxime, paranoico dunha invasión estranxeira, mudaría anos despois a capital do país a unha pequena vila, Naypyidaw, no medio da selva. Os monxes eran os únicos que podían acabar con aquel delirio. Mais estaban ocupados noutra lea: a persecución contra os musulmáns. Unha estratexia de intoxicación que aínda prosigue na actualidade. No oeste do país, na costas douradas da baía de Bengala, a minoría rohingya malvive confinada: sen liberdade de movementos e privados dos dereitos básicos como o acceso a propiedade, a sanidade ou a educación. Dende 1982, as autoridades denéganlles a cidadanía ao consideralos inmigrantes bengalís.

“U Wirathu -o líder do movemento radical budista 969- está a tratar de difundir a islamofobia por toda Birmania pregoando o odio aos musulmáns. Porén, a islamofobia vai en contra das ensinanzas de Buda. Buda fala de vivir xuntos, de respectarnos os uns aos outros, de querermos e de educarnos en paz”, asegura hoxe Gambira, mentres goza dun trago de refresco nun pequeno restaurante de Mae Sot.

Mais Gambira non sempre pensou así. Naqueles tempos de xuventude, el tamén se deixou convencer polo discurso radical promovido polo Goberno. Xa ordenado como monxe, convenceu aos compañeiros e novizos para atacar as mesquitas. O Executivo, preocupado polo aumento da violencia, mandou perseguilo. Foi seu pai quen o volveu salvar. Ofreceulle abeiro no seu mosteiro e durante tres meses falaron sobre a vida mesma. Falaron sobre relixión. Sobre filias. Sobre fobias. Sobre o que significa amar. Sobre o que significa ser amado. Falaron sobre fames. E sobre revolucións. Foi nesas conversas cando U Gambira comprendeu que estaba errado. Que a revolución non pasaba polos demais. Senón por el mesmo. Conformou o Consello Shanga Duta e dedicouse a viaxar por todo o país recrutando novos monxes que se uniran a un movemento pola liberdade. Polo fin da ditadura.

A oportunidade chegou no verán do 2007. Os militares decretaron una drástica subida do prezo dos combustibles que afogou a unha sociedade xa asfixiada por case medio século de réximes militares. Os monxes tomaron as rúas e con eles milleiros de persoas. Era a primeira vez que algo así ocorría. A represión non tardou en chegar. A comezos de setembro unha marcha foi dispersada violentamente e a Alianza de Monxes de Todo Birmania, o ente que aglutinaba a xa chamada Revolución do Azafrán, lanzou un ultimato o réxime: debían baixar os prezos e liberar os presos políticos. Nada disto aconteceu e as manifestacións multiplicáronse por todo o país. Case medio centenar. Daquela os monxes subiron a aposta: agora esixían a caída de Xunta militar. O Tatmadaw respondeu con desmesura. Esmagou as protestas -aínda hoxe se descoñece o número de mortos- e arrestou os seus líderes. A U Gambira, convertido xa nunha das iconas da revolta, capturárono despois de que as autoridades prendera a un dos seus irmáns. Antes de entregarse, o 4 de novembro de 2007, enviou vía satélite dous artigos que sairían publicados no The Guardian e no The Washington Post dando testemuña dos crimes cometidos pola ditadura.

– Teñen pasado 8 anos dende a revolución do azafrán. Botando a vista atrás, ¿que balance fai daqueles días?

A revolución permitiu cambiar o Goberno e establecer un novo -Birmania atópase neste intre en pleno proceso de transición democrática na que os militares conservan por mandato constitucional o control do país-, mais non puidemos impedir que os antigos xenerais formaran parte do novo Goberno. Puidemos cambiar -o país- parcialmente, pero non completamente.

-Porén, vostede pagou un prezo moi alto…

Si. Foi unha experiencia horrible no cárcere. Golpeáronme…Querían saber o nome dos meus compañeiros, mais non lles respondín, así que pegábanme.

– ¿Torturáronte?

Torturáronme física, mental e quimicamente. O principio, fun encerrado nun complexo militar e non puiden durmir durante 9 días. Soldados do servizo de intelixencia fixéronme preguntas durante 9 días e 9 noites en quendas de dúas horas.

U Gambira vive aínda hoxe coas consecuencias dos golpes. Primeiro foi unha dor de cabeza, perenne, da que só se puido librar tras ser intervido cirurxicamente en Tailandia. Agora é o síndrome post-traumático o que o golpea en forma de pesadelos, perdas de memoria e fallas de concentración. “Vou indo a mellor”, recoñece cando a conversa, entre bocados de polo e arroz picante, vai avanzando.

-Pese a todo o acontecido, vostede decidiu tornar a Birmania, aínda sabendo que o Goberno o está a buscar…

U Gambira sorrí, sinalando no horizonte os axentes da intelixencia birmana que o acosan diariamente. “Saben que estamos aquí”, afirma. Dende a súa liberación, en xaneiro de 2012 foi detido en media ducia de ocasións. Nunha delas, despois de charlar brevemente co presidente dos Estados Unidos, Barack Obama, na súa primeira visita ao país

-¿Por que está a loitar?

O noso principal obxectivo é cambiar o Goberno e conseguir un Executivo realmente democrático. Para iso, primeiro temos que traballar na reconciliación. Arestora, as comunidades budistas e musulmás da Birmania están en conflito.

-Está a falar da cuestión dos rohingya. ¿Quen é responsable do que está pasando no estado Rakhine?

É un xogo político. Nós non queremos que a xente de Birmania morra, queremos vivir xuntos. Precisamos da reconciliación.

-Daquela, vostede recoñece que os rohingya son cidadáns birmanos…

Algúns son birmanos, outros son bengalís do Bangladesh. Os bengalís deberían vivir no seu país, pero os rohingya que son birmanos deberían permanecer aquí.

-Nesta crise dos rohingya, botamos de menos a voz de Aung San Suu Kyi, a grande esperanza democrática de Occidente.

Ela tamén está tratando de levar a democracia real a Birmania dende fai moitos anos. Ela ten sacrificado a súa vida, tamén defendendo aos musulmás da Birmania.

-¿De verdade?

Non é suficiente, mais Aung San Suu Kyi leva feitas moitas cousas, no só no eido musulmá. Ela non e deus, e un ser humano. Sempre tentou defender as xentes do país. Ten sacrificado a súa vida por iso!

-¿Sería unha boa presidenta?

Espero que si, aínda que é difícil. Difícil, mais non imposible. Sorrí.

– ¿Que agarda das eleccións?

O Goberno está a mentir a xente de Birmania e a comunidade internacional. As de 2015 non son unas eleccións libres e xustas.

-Porén, a comunidade internacional di que o país avanza no camiño correcto cara a democracia

Este é un falso Goberno democrático. Son antigos xenerais que non queren modificar a Constitución nin acceder ás demandas da cidadanía. Iso vai contra a democracia. Teñen mudado as súas roupas, mais teñen medo do que fixeron no pasado.

De volta xunto o río Moei, tres cativos que semellan irmáns, piden esmola aos viaxeiros. Non pretenden cartos, abóndalles cunha botella de auga fresca que alivie a calor do atardecer. O maior deles, duns dez anos, arrebátalle a caridade ao mediano, quen espernexa como protesta. Coa botella chea, lávalle a cara ao pequeno e dálle algo de beber. Despois é el quen lle da un trago curto. Cédelle o resto o outro rapaz, que molla as mans antes de beber. Ao pasar ao seu lado, U Gambira sorrí. Sen volver a vista atrás, avanza ata o embarcadoiro. Doutro lado do río estalle a esperar a revolución.

Reportaxe publicada na revista Luzes