O silencio de Youk Chhang

Youk Chhang non pode esquecer o silencio. “Apuñalárono cun coitelo. Berraba. Todos estabamos aterrorizados. Escoitamos os seus gritos mentres morría. Despois todo o pobo ficou en silencio”. Acababan de matar ao seu primo. Após virían as malleiras, as fosas comúns, a ansia de morrer para aplacar a fame. Os adeuses. O rancor infindo. Pasaron xa 40 anos dos días dos Xemeres Vermellos na Cambodja, mais Youk Chhang non é quen de borrar aquel silencio da memoria. O silencio da infamia. Necesítao para seguir vivindo. Para amarrar os pedazos rotos da conciencia.

Conforme nos aproximamos o memorial de Choeung Ek, Pho vai baixando a voz. Vai un día espléndido, caloroso como case todos antes da chegada do monzón. Unha ducia de condutores de tuk-tuk esperan recostados sobre os asentos a que os turistas acaben a visita. Aquí non hai berros, ni negociacións altisonantes. En Choeung Ek o mundo respecta o silencio. A última honra das vítimas. Este antigo camposanto chino converteuse a finais dos 70 no maior campo de exterminio dos Xemeres Vermellos. Arredor de 20.000 persoas permanecen enterradas en 129 fosas comúns.

Apenas uns 15 quilómetros separan Choeung Ek da famosa prisión Tuol Sleng. A S-21, situada no centro de Phnom Penh. Hoxe os endémicos atascos da capital cambodjana demoran o traxecto algo menos dunha hora. En 1977 aquel viaxe duraba só trinta minutos. Os últimos trinta minutos. O bufido do camión ao deixar de traquetear, a caron da noite escura, era o sinal dun final inevitable. Os oficiais Xemeres colocaban os prisioneiros en filas para contalos, antes de agrupalos nunha pequena caseta de madeira. De Choeung Ek non debía saír ninguén con vida. Aqueles eran os inimigos de Angkor, ‘a organización’: a guerrilla ultra-maoísta liderada por Pol Pot. A maioría eran asasinados a mesma noite na que chegaban dun broucazo na caluga. Ni sequera eran dignos de gastar unha bala. “Nun dos campos nos que estuven adicábanse a matar estudantes. Arrestábanos, atábanos de pés e mans e enviábanos a xungla. Cada noite morrían dous ou tres. Colgábanos para non malgastar as armas”, relata Bun Chhoeun, quen apenas era un mozo cando foi aprisionado polos Xemeres Vermellos.

No seu delirio xenocida, Pol Pot dividira a sociedade cambodjana: a un lado a idealizada comunidade labrega, o outro ‘os do 17 de abril’, a poboación urbana envilecida pola ideoloxía occidental e a decadencia capitalista. Os intelectuais, os estudantes, os artistas, os que sabían idiomas foron os primeiros e ser executados. Só o 10% dos artistas que copaban nos anos 60 o White Building, unha comuna levantada no centro de Phnom Penh seguindo o modelo da Ville Radieuse de Le Corbusier, sobreviviron aos catro anos de ditadura Xemer. A maioría acabaron na antiga escola de ensinanza secundaria de Chao Ponhea Yat. A rebautizada S-21. Os Xemeres Vermellos desterraron os libros da biblioteca, pecharon as fiestras con barrotes e recubriron os muros con aramados. As aulas volvéronse celas de chan axadrezado.

Cando chegaban a Choeung Ek, os prisioneiros da S-21 xa había tempo que desexaban morrer. Ripáranlles a esperanza a golpes. Electrocutábanos, afogábanos en barrís de auga para que confesasen calquera crimen. Aínda que fose inventado. Aínda que o tivesen que soñar. Aos que se negaban a firmar a súa participación en plans para derrocar á revolución arrincábanlles as uñas mentres lles vertían alcohol nas feridas. A outros timbrábanos cun ferro candente ou desangrábanos con pequenos cortes. “Ensináronnos a interrogar aos prisioneiros evitando que morresen”, confesou en 2009 Prak Khan, un dos torturadores do S-21 no xuízo polo que o responsable daquel centro da crueldade, Kaing Guek Eav, o camarada Duch, foi condenado a cadea perpetua polo exterminio de 16.000 cambodjanos.

Houbo quen puido resistir as torturas mais ningún daqueles que pasaron polo S-21 puido xamais volver soportarse a si mesmo tras ter delatado a un igual. Un irmán, un fillo, un veciño, un mero descoñecido. Os “vasos rotos” dos que fala Youk Chhang. A maior das barbaries dos Xemeres Vermellos foi arrebatárllelas conciencias.

O borrado da historia

O día que os Xemeres Vermellos tomaron Phnom Penh Youk Chhang tiña 13 anos. Era o 17 de abril de 1975. “Estaba só na casa, recordo que un veciño avisoume de que estaban a chegar os soldados dos Xemeres Vermellos e pediume que me xuntase coa súa familia na casa. Eu decidín saír e unirme a multitude que se amontoaba na rúa. Había millóns de persoas nas rúas, pero todos permanecen en silencio”. Sempre o silencio. Pol Pot ordena a evacuación inmediata da capital. A vida urbana debe ser destruída. Escolas e hospitais son baleirados. Dous millóns e medio de persoas conducidas a vilas e aldeas nunha marcha coa que se inicia o Ano Cero. 20.000 cambodjanos morren nese traxecto. “Recordo que levaba comigo un conto de fadas, algo de roupa e unha bicicleta. Tiña fame, de feito, pedín comida a un oficial dos Xemeres. Déronme un pastel de froita de palma. O acento do soldado aterrorizoume un pouco. ¿Quen eran esas persoas? Logo anunciaron que tiñamos que ir ao noso pobo natal, pero é que eu acababa de abandonar o meu pobo natal, Phnom Penh. ¿Onde vou ir?”.

Pol Pot tentaba destruír a historia. Borrar as tradicións milenarias do pobo cambodjano para crear unha sociedade nova, fiel ao ideario utópico e surrealista dos Xemeres Vermellos. As practicas culturais e relixiosas foron prohibidas, a riqueza individual e a propiedade privada suprimidas. A vida converteuse nunha sucesión de actividades colectivizadas nas que a propia existencia estaba supeditada ás necesidades do Angkor. O propio país mudou de nome. Agora era a Kampuchea Democrática. “Unha das máis radicais transformacións do réxime foi a abolición da unidade familiar”, destaca un informe da Transcultural Psychosocial Organization Cambodia (TPO). Os membros de cada prole foron separados en campos de traballo e moitos fillos forzados a delatar aos seus propios pais. Na súa estratexia deconstrutiva, os Xemeres Vermellos puxeron en marcha unha política de casamentos forzados: arredor de 200.000 mulleres foron obrigadas a desposarse con homes aos que apenas coñecían e coaccionadas para se quedar encintas. Tiñan un ano para dar a luz. O Angkor precisaba dun exército de traballadores para alimentarse. A vida ao servizo do Estado.

Youk Chhang tamén acabou nun deses campos de traballos forzados. Antes, foi enviado a Phum Khmer Leu, un pequeno pobo no sur do país onde nacera a súa avoa. Cando chegou, puxérono a labrar. Os veciños, por deferencia aos seus parentes, axudárono. Ensinaronlle a falar coa terra. Semanas despois viu chegar a súa nai. Xunta dela viña a súa irmá, cun fillo pequeno, e un dos tíos. “Unha multitude amontoouse entorno a eles, entón toda a atención que me adicaran a min foi parar a eles. Púxenme celoso, pero non dixen nada. Un día escoitei por casualidade unha conversa na que dicían que volveran porque non puideran cruzar a fronteira con Vietnam. Estaba pechada. Se o tivesen conseguido non terían volto a por min”.

Naquela pequena vila da provincia de Takeo foi onde mataron o seu primo. “O día que chegou o xefe do pobo suxeitouno e apuñalouno cun coitelo”. Matárono por ser irmán dun portavoz local do antigo Goberno do país. “Berraba. Todos estabamos aterrorizados. Escoitamos os seus gritos mentres morría. Despois todo o poblo ficou en silencio”. Aquela foi a primeira vez que Youk Chhang escoitou os silencios da morte.

Pouco despois a familia de Youk foi trasladada unha segunda vez. Dende o tren, as rúas de Phnom Penh parecían limpas. Brillantes. Por un intre, pensaron que volvían a casa, mais o convoi non se detivo. “Cando baixamos metéronnos nun camión e enviáronnos aos pobos que nos asignaran. Separáronnos a todos. A miña irmá foi a unha unidade de mulleres, eu a unha de nenos. Aquel día empecei a estar moi enfadado e a sentir rancor. Prometinme ao meu mesmo que un día volvería e detería esa xente”.

Naquel lugar, no medio da selva e das montañas, non había nada que comer. “Non tiñamos casa, tiñámola que construír. Ademais, tiña que traballar para conseguir comida mentres estaba separado da familia…”. Aquelas noites de soidades Youk Chhang descubriu “o egoísmo, a rabia e a tristeza”. “Aquelo cambioume. Cando te sentes tan illado entre a túa propia xente, aínda cando falas o mesmo idioma é o momento máis terrorífico da túa vida. Podes morrer de illamento”.

A vida naquelas unidades de traballos forzados era miserenta. Inhumana. A xornadas prolongábanse de sol a sol. Cavando gabias, abrindo pozos, levantando muros. A xente ‘do 17 de abril’ eran simples peóns. Forza bruta desprovista da condición de cidadán. Cando morrían, outro ocupaba o seu lugar. Como ocorreu en Ruanda ou acontece agora nos territorios rohingya de Birmania, os verdugos borran calquera rastro de humanidade nas súas vítimas. Debúxanos mentalmente como animais. Só así pode un pobo tolerar un xenocidio. “Éramos como máquinas. Traballabamos dende as 06:00 da mañá ata as 6:00 da tarde. As veces ata as 10:00 incluso. Só parabamos un intre para comer algo de arroz”. Un arroz eslamiado, augado, recorda Bun Chhoeun. O peor daqueles tempos era a desconfianza que corroía a sociedade. “Era horrible. Nas comunidades ás que chegabamos a xente tíñanos medo, pensaban que podiamos ser espías”. Naqueles días, o silencio era o único compañeiro.

Os Xemeres Vermellos non precisaban matar. Os cambodjanos morrían de inanición. De puro esgotamento. “De desesperanza”. “Iso é o máis importante, a esperanza”, asegura Youk nun dos fragmentos da súa historia recollidos na audioguía que conduce a visita a Choeung Ek. Alí, ao pé dunha lagoa de augas estancadas, Youk Chhang prosigue o seu relato: “Eu sempre tiven esperanza. Tiña a esperanza de que un día falaría inglés, de que un día volvería á escola. Eu nunca perdín esa esperanza grazas a un sono que tivo miña nai. Estando embaraza soñou que me perdía nunha xungla. Estaba asustada, choraba moito. De súpeto viume balanceándome nunha hamaca entre dúas montañas. No seu sono un día converteríame en alguén importante, cunha boa vida. Así que miña nai díxome: ‘Non tes que preocuparte, estarás ben’. Esa era a forza da miña esperanza, que algún día chegaría a ser algo. Nunca perdín a esperanza, nunca pensei en que morrería baixo o réxime dos Xemeres Vermellos grazas ao sono de miña nai”.

Naquela hora, a irmá embaraza de Youk estaba a morrer de fame, así que este roubou comida para ela. Apresárono. Foi arrestado e golpeado. Despois enviárono á prisión do pobo. “Cando chovía, entraban serpes, ratas e insectos. Tíñalos ao teu lado. Cada noite soltaban os presos para pasar unha animada reunión. Tiñas que inventar unha historia, dicir que fixeras algo malo e despois pedir perdón. Tiñas que contar unha mentira e tiñas que crer a túa propia mentira para que puideses ser perdoado. Unha noite quedei sen historias. Eu era o prisioneiro máis novo naquela cárcere, debía ter 16 anos, había un home maior ao meu lado. Sentiu medo por min, porque cando quedabas sen historias chegara o momento da execución. O home cada noite imploraba aos gardas da prisión que me liberaran, sempre dicía ‘por favor, solten a este rapaz, esta prisión é para adultos. ¿Por que meteron na prisión a este rapaz? El non ten nin idea do que está a acontecer’. Fixérono, pero cando me soltaron non sabía o porqué. Agora é cando entendo o que fixo. Para liberarme decidiu dar a súa vida. Matárono porque non facía outra cousa que pedir aos gardas da prisión que me soltaran”.

Nesa prisión, hoxe reconvertida en almacén, Youk foi testemuña das matanzas dos Xemeres Vermellos. Asasinaban sen parar, día e noite. Temerosos do final da súa tiranía. O de Cambodja segue a ser o maior xenocidio, en termos porcentuais, da historia. 1,7 millóns de cambodjanos perderon a vida. Un de cada catro. “Empecei a estar moi furioso. Quería matalos. Sempre me prometía a min mesmo que un día volvería e arrestaríaos. Quería que miña nai se sentise feliz por iso. Era todo o que quería na vida”.

Reportaxe completo no número 18 da revista Luzes